جاوید شاه

جاوید شاه گزاره‌ای است که از سوی ایرانیان برای ستایش شاهان ایران به خصوص شاهان پهلوی به کار می‌رود. این شعار در آغاز، ابزاری برای تثبیت قدرت سلطنت پهلوی بود، اما پس از انقلاب ۱۳۵۷ به وسیله‌ای برای مقاومت فرهنگی و سیاسی تبدیل شد. دربرداشت سیاسی کنونی، بسیاری از کسانی که از این عبارت استفاده می‌کنند، خواهان بازگشت به پادشاهی مطلقه نیستند، بلکه با توجه به آنکه رضا پهلوی، واپسین ولیعهد پادشاهی مشروطه ایران خود را مدافع دموکراسی و حقوق بشر معرفی می‌کند، «جاوید شاه» در معنای کنونی به الگویی از «پادشاهی مشروطه و متعهد به ارزش‌های دموکراتیک» اشاره دارد و همزمان یادآور میراث ملی و بیانگر اعتراض به نظام حاکم کنونی ایران است.^[۱]

در دوران پهلوی (۱۳۵۷–۱۳۰۴)، «جاوید شاه» بخشی از هنجارهای رسمی و فضای عمومی ایران بود و در مراسم‌های دولتی، مدارس، ادارات و رسانه‌ها به‌طور گسترده به کار می‌رفت. انگیزهٔ افراد از بیان این عبارت الزاماً یکسان نبود. برای بسیاری، گفتن «جاوید شاه» رفتاری تطبیقی با ساختار قدرت محسوب می‌شد؛ ترس از پیامدهای مخالفت با حکومت، امید به کسب منافع شغلی یا اجتماعی، و در برخی موارد باور واقعی به سلطنت و برنامه‌های شاه، از عوامل اصلی تکرار این شعار بود. در چنین شرایطی، این عبارت بیش از آنکه نشانهٔ کنش سیاسی آگاهانه باشد، بازتابی از «سازگاری روانی و اجتماعی با نظم مستقر» به‌شمار می‌آمد.^[۱]

پس از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷، وضعیت به‌کلی دگرگون شد. حکومت جدید تمامی نمادهای سلطنتی را سرکوب کرد و بیان «جاوید شاه» در فضای عمومی می‌توانست پیامدهایی چون بازداشت، شکنجه یا حتی مرگ به همراه داشته باشد. در این بستر، گفتن این عبارت دیگر نه از سر انطباق، بلکه کنشی آگاهانه و پرهزینه شد. از این رو، «جاوید شاه» به نمادی از شجاعت فردی، مقاومت سیاسی و ایستادگی در برابر قدرت سرکوبگر بدل گردید. کسانی که امروز این عبارت را به زبان می‌آورند، هم به میراث تاریخی و فرهنگی شاهنشاهی اشاره می‌کنند و هم مخالفت خود با نظام حاکم را آشکار می‌سازند.^[۱]

از منظر جامعه‌شناختی، تفاوت اصلی میان این دو دوره در نسبت افراد با ساختار قدرت نهفته است. در دوران سلطنت، نیروهای امنیتی و فشار اجتماعی چارچوب رفتار را تعیین می‌کردند و شعار «جاوید شاه» نشانهٔ تأیید مشروعیت حکومت بود. اما در دوران معاصر، همین عبارت به عملی هویت‌محور تبدیل شده که فرد را در معرض خطر واقعی قرار می‌دهد و دقیقاً به همین دلیل، بار معنایی آن به «مقاومت و اعتراض سیاسی» منتقل شده است.^[۱][۲][۳]

روزنامه جروزالم پست در گزارشی نوشت که شعار «جاوید شاه» نشان‌دهنده میل مردم به سیستمی است که در تاریخ خود آن را تجربه کرده‌اند و بسیاری از ایرانیان به روحانیون و تمرکز آن‌ها بر «امت اسلامی» و حمایت از گروه‌هایی مثل حزب‌الله، به چشم غریبه‌هایی در تاریخ ایران نگاه می‌کنند.^[۴]

در اعتراضات آبان ۱۳۹۸ ایران معترضان از نظام به‌کلی قطع امید کرده بودند و به این ترتیب، شعارهای «چه اشتباهی کردیم که انقلاب کردیم»، «ایران که شاه نداره، حساب کتاب نداره»، «ای شاه ایران، برگرد به ایران» و «ولیعهد کجایی، به داد ما بیایی» سردادند.^[۵] اما این شعار پس از پایان خیزش ۱۴۰۱ ایران و از سال ۱۴۰۲ میان ایرانیان مخالف نظام جمهوری اسلامی رواج یافت^[۶][۲] و در اعتراضات دی ۱۴۰۴ ایران، با شعارهای مرتبطی چون «این آخرین نبرده، پهلوی برمی‌گرده»، «رضا رضا پهلوی، این است شعار ملی» و «فرمان بده شاهزاده، آماده‌ایم آماده» به اوج خود رسید و نشان داد که جامعه ایران دیگر نه‌تنها تردیدی برای عبور از جمهوری اسلامی ندارد، که جهت‌گیری سیاسی و مطالبه‌اش برای بازگشت پهلوی را نیز بر زبان می‌آورد.^[۷][۸][۹]

روزنامه حکومتی فرهیختگان در واکنش به شعارهای حمایت شهروندان از شاهزاده رضا پهلوی و رضاشاه در مشهد، نوشت بعد از جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل «تصور بسیاری این بود» که دیگر اسم آوردن از پهلوی از «دهان ایرانی» شنیده نخواهد شد، اما باز شعار «جاوید شاه» روز جمعه سر داده شد.^[۱۰]

• رضاشاه
• محمدرضا پهلوی
• رضا پهلوی
• پادشاهی‌خواهی در ایران
• رضاشاه روحت شاد
• این آخرین نبرده، پهلوی برمی‌گرده