یوزف تیسو

یوزف تیسو
رئیس‌جمهور اسلواکی
دوره مسئولیت ۲۶ اکتبر ۱۹۳۹ – ۳ آوریل ۱۹۴۵
اطلاعات شخصی
زاده	۱۳ اکتبر ۱۸۸۷ بیتچا، پادشاهی مجارستان، اتریش-مجارستان
درگذشته	۱۸ آوریل ۱۹۴۷ (۵۹ سال) براتیسلاوا، چکسلواکی
تخصص	سیاست‌مدار، روحانی،

یوزف تیسو (انگلیسی: Jozef Tiso; ۱۳ اکتبر ۱۸۸۷ – ۱۸ آوریل ۱۹۴۷) یک سیاست‌مدار و کشیش اهل اسلواکی بود. وی از سال ۱۹۳۹ تا سال ۱۹۴۵ رئیس‌جمهور اسلواکی بود.

یوزف تیسو (۱۳ اکتبر ۱۸۸۷ – ۱۸ آوریل ۱۹۴۷) کشیش کاتولیک رومی، سیاستمدار و رئیس‌جمهور دولت اسلواکی در دوران جنگ جهانی دوم بود. او مهم‌ترین چهرهٔ دولت اسلواکیِ هم‌پیمان با آلمان نازی به‌شمار می‌آید؛ دولتی که بین سال‌های ۱۹۳۹ تا ۱۹۴۵ به‌عنوان یک کشور ظاهراً مستقل اما عملاً وابسته به رایش سوم فعالیت می‌کرد. نقش تیسو در سرکوب مخالفان، همکاری با آلمان نازی و به‌ویژه مشارکت دولت او در اخراج و نابودی یهودیان اسلواکی، باعث شده است که او یکی از جنجالی‌ترین چهره‌های تاریخ اروپای مرکزی در قرن بیستم باشد.

یوزف تیسو در ۱۳ اکتبر ۱۸۸۷ در روستای بیتچا (Bytča) که آن زمان بخشی از پادشاهی مجارستان در امپراتوری اتریش–مجارستان بود، متولد شد. او در خانواده‌ای کاتولیک و اسلواک‌زبان رشد یافت. فضای فرهنگی محل تولدش تحت فشار سیاست‌های مجاری‌سازی قرار داشت، امری که بعدها در شکل‌گیری گرایش‌های ملی‌گرایانهٔ او نقش داشت.

تیسو تحصیلات الهیات خود را در دانشگاه پازمان پیتر در بوداپست گذراند و در سال ۱۹۱۰ به‌عنوان کشیش کاتولیک منصوب شد. او در کنار فعالیت مذهبی، به نوشتن مقالات سیاسی و فرهنگی نیز پرداخت و به‌تدریج به چهره‌ای شناخته‌شده در محافل کاتولیک ملی‌گرای اسلواک تبدیل شد.^[۱]

پس از فروپاشی امپراتوری اتریش–مجارستان در سال ۱۹۱۸ و تشکیل کشور چکسلواکی، تیسو به‌طور فعال وارد سیاست شد. او به حزب مردم اسلواکی هیلینکا (Hlinka’s Slovak People’s Party) پیوست؛ حزبی کاتولیک، محافظه‌کار و ملی‌گرا که خواهان خودمختاری بیشتر اسلواکی در چارچوب چکسلواکی بود.

در دهه ۱۹۲۰، تیسو به‌عنوان نماینده پارلمان چکسلواکی انتخاب شد و هم‌زمان فعالیت مذهبی خود را نیز حفظ کرد. او از چهره‌های میانه‌روتر حزب به‌شمار می‌رفت، اما به‌تدریج با رادیکال‌تر شدن فضای سیاسی اروپا، مواضع او نیز به سمت اقتدارگرایی و ضدلیبرالیسم حرکت کرد.^[۲]

پس از پیمان مونیخ (۱۹۳۸) و تضعیف شدید دولت مرکزی چکسلواکی، اسلواکی به خودمختاری دست یافت. در اکتبر ۱۹۳۸، یوزف تیسو به‌عنوان نخست‌وزیر دولت خودمختار اسلواکی منصوب شد.

در این دوره، فشار آلمان نازی بر رهبران اسلواکی برای جدایی کامل از چکسلواکی افزایش یافت. تیسو میان حفظ اسلواکی در چارچوب چکسلواکی و پذیرش استقلال تحت حمایت آلمان مردد بود، اما در نهایت تحت فشار مستقیم هیتلر، گزینه دوم را پذیرفت.^[۳]

در ۱۴ مارس ۱۹۳۹، پارلمان اسلواکی استقلال این کشور را اعلام کرد و روز بعد آلمان نازی به چکسلواکی حمله کرد. اسلواکی به‌عنوان کشوری «مستقل» اما وابسته به آلمان شکل گرفت.

تیسو ابتدا نخست‌وزیر و سپس در اکتبر ۱۹۳۹ به‌عنوان رئیس‌جمهور جمهوری اسلواکی انتخاب شد. نظام سیاسی جدید، یک حکومت اقتدارگرا، تک‌حزبی و متأثر از ایدئولوژی فاشیستی بود که کلیسا نقش مهمی در مشروعیت‌بخشی به آن داشت.^[۴]

یوزف تیسو هم‌زمان کشیش و رئیس‌جمهور بود؛ وضعیتی نادر که انتقادات زیادی را برانگیخت. او حکومت خود را ترکیبی از ملی‌گرایی اسلواک، کاتولیسیسم سیاسی و اقتدارگرایی معرفی می‌کرد.

اگرچه واتیکان هرگز به‌طور رسمی دولت اسلواکی را محکوم نکرد، اما بسیاری از روحانیون کاتولیک و مقامات کلیسا از سیاست‌های تیسو، به‌ویژه در قبال یهودیان، فاصله گرفتند. با این حال، تیسو تا پایان عمر خود را مدافع «اخلاق مسیحی» معرفی می‌کرد.^[۵]

یکی از تاریک‌ترین بخش‌های کارنامه تیسو، نقش دولت اسلواکی در اخراج و نابودی یهودیان است. بین سال‌های ۱۹۴۲ تا ۱۹۴۴، حدود ۵۸ هزار یهودی اسلواکی به اردوگاه‌های مرگ نازی‌ها، از جمله آشویتس، تبعید شدند.

دولت اسلواکی نه‌تنها با این تبعیدها موافقت کرد، بلکه برای هر یهودی اخراج‌شده مبلغی به آلمان پرداخت. قوانین ضدیهودی شامل مصادره اموال، محرومیت از حقوق شهروندی و ممنوعیت‌های شغلی، با تأیید مستقیم دولت تیسو اجرا شد.

هرچند تیسو بعدها ادعا کرد از سرنوشت نهایی یهودیان بی‌اطلاع بوده، اما پژوهش‌های تاریخی این ادعا را رد کرده‌اند.^[۶]

در سال ۱۹۴۴، با نزدیک شدن ارتش سرخ، قیام ملی اسلواکی علیه حکومت تیسو و نیروهای آلمانی آغاز شد. اگرچه این قیام سرکوب شد، اما مشروعیت رژیم تیسو را به‌شدت تضعیف کرد.

در آوریل ۱۹۴۵، با پیشروی نیروهای متفقین، حکومت اسلواکی فروپاشید. تیسو ابتدا به اتریش گریخت، اما توسط نیروهای آمریکایی دستگیر و به مقامات چکسلواکی تحویل داده شد.^[۷]

یوزف تیسو در سال ۱۹۴۶ به اتهام خیانت، همکاری با نازی‌ها و جنایت علیه بشریت محاکمه شد. دادگاه او یکی از مهم‌ترین دادگاه‌های پس از جنگ در اروپای مرکزی بود.

در ۱۵ آوریل ۱۹۴۷، او به مرگ محکوم شد و در ۱۸ آوریل ۱۹۴۷ در براتیسلاوا به دار آویخته شد. درخواست‌های گسترده برای عفو، از جمله از سوی برخی محافل کلیسایی، پذیرفته نشد.^[۸]

ارزیابی یوزف تیسو تا امروز در اسلواکی و فراتر از آن محل مناقشه است. برخی ملی‌گرایان افراطی او را «مدافع استقلال اسلواکی» می‌دانند، در حالی که اکثریت تاریخ‌نگاران او را همدست رژیم نازی و مسئول مستقیم جنایات گسترده می‌شمارند.

در تاریخ‌نگاری مدرن، تیسو عموماً به‌عنوان نمونه‌ای از پیوند خطرناک مذهب، ملی‌گرایی افراطی و اقتدارگرایی شناخته می‌شود.

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Jozef Tiso». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۱ اوت ۲۰۱۴.
• «Jozef Tiso». دریافت‌شده در ۲۱ اوت ۲۰۱۴.