بوریس گودونوف

بوریس گودونوف
تزار
پرتره‌ای از بوریس گودونوف در اوایل سدهٔ هفدهم میلادی
تزار تمام روسیه
سلطنت	۳ مارس [سبک قدیمی: ۲۳ فوریهٔ] ۱۵۹۸ – ۲۳ آوریل [سبک قدیمی: ۱۳ آوریل] ۱۶۰۵
تاج‌گذاری	۱ سپتامبر [سبک قدیمی: ۱۱ سپتامبر] ۱۵۹۸
پیشین	فیودور یکم
جانشین	فیودور دوم
نیابت سلطنت بر	فیودور یکم (۱۵۸۴–۱۵۹۸)
زاده	۲۲ اوت [سبک قدیمی: ۱۲ اوت] ۱۵۵۲ ویازما، روسیه تزاری
درگذشته	۲۳ آوریل [سبک قدیمی: ۱۳ آوریل] ۱۶۰۵ (۵۲ سال) مسکو، روسیه تزاری
آرامگاه	صومعه تثلیث سرگیوس، مسکو
همسر(ان)	ماریا اسکوراتووا-بلسکایا
فرزند(ان)	فیودور دوم کِسینا گودونوفا
نام کامل به روسی: Борис Фёдорович Годунов به فارسی: بوریس فیودوروویچ گودونوف
دودمان	گودونوف
پدر	فیودور ایوانوویچ گودونوف
امضاء

بوریس گودونوف (به روسی: Борис Годунов) (۲۲ اوت ۱۵۵۲ – ۲۳ آوریل ۱۶۰۵) سومین تزار تمام روسیه از سال ۱۵۵۸ تا زمان مرگش در سال ۱۶۰۵ میلادی بود. او برادرزن تزار پیشین فیودور یکم بود و پیش از آنکه خود بر تخت بنشیند، از سال ۱۵۸۴ تا ۱۵۹۸ به عنوان نایب‌السلطنه بر روسیه تزاری حکومت کرد.

بوریس گودونوف در ۲۲ اوت [سبک قدیمی: ۱۲ اوت] ۱۵۵۲ به دنیا آمد. او از یک خاندان اشرافی کهن روسی به نام خاندان گودونوف بود که اصالت تاتاری داشتند و در سده چهادهم از اردوی زرین به مسکووی مهاجرت کرده بودند. بوریس فعالیت خود را ابتدا در دربار ایوان مخوف نخستین تزار روسیه آغاز کرد. در سال ۱۵۷۰، از او به عنوان یکی از کمانداران گارد در لشکرکشی به سرپیسک یاد شده است. در سال ۱۵۷۱، بوریس با ازدواج با ماریا که دختر یکی از مقربان تزار به نام مالیوتا اسکوراتوف-بلسکی بود، موقعیتش را در دربار تقویت نمود. در سال ۱۵۸۰، ایوان مخوف خواهر بوریس به نام ایرنا گودونوفا را به عنوان عروس پسرش تزارویچ فیودور انتخاب کرد و با این وصلت، بوریس گودونوف نیز به مقام بویار که بالاترین مقام اشرافی است، ارتقا یافت.^[۱]

در سال ۱۵۸۴، ایوان مخوف در بستر مرگ، بوریس گودونوف را به عنوان یکی از قیم‌های پسر و جانشینش فیودور یکم منصوب کرد؛ زیرا او با وجود بیست و هفت سال سن، از هوش کمی برخوردار بود. تا همان زمان، بوریس ثروتمند و سرشار از افتخارات بود، با این همه، او هنور در رأس قدرت نبود. تزار فیودور یک قیم دیگر به نام نیکیتا رومانوویچ داشت که سرپرست ارشد بود و تا او زنده بود، بوریس مقام دوم را در نیابت سلطنت داشت. با مرگ نیکیتا در ماه اوت همان سال، بویار بوریس دیگر هیچ رقیب جدی نداشت. توطئه‌ای علیه وی از سوی سایر بویارهای بزرگ با همکاری دیونیسی، میتروپولیت مسکو انجم شد که در آن، توطئه‌گران سعی داشتند با وادار کردن تزار فیودور به طلاق از ایرنا خواهر بوریس که نازا بود، قدرت فزاینده بوریس را متزلزل کنند؛ ولی این ماجرا تنها به تبعید یا شکنجه توطئه‌گران منجر شد. از آن پس، بوریس گودونوف قادر مطلق روسیه بود و اداره تمام امور به دست وی افتاد.^[۱]

رویکرد بویار بوریس در حکومت عموماً صلح‌آمیز بود و همیشه بسیار محتاطانه عمل می‌کرد. در سال ۱۵۹۰، وی حمله تاتارها به مسکو را شکست داده بود و به خاطر این خدمت، لقب اسلوگا (Sluga) را دریافت کرده بود؛ مقام سابقی که در آن زمان منسوخ شده بود و حتی بالاتر از بویار به حساب می‌آمد. در سال ۱۵۹۵، بوریس شهرهایی را که روسیه در گذشته از دست داده بود، از پادشاهی سوئد پس گرفت. بوریس گودونوف در قبال ترکان عثمانی رویکردی مستقل داشت، از یک جناح ضد عثمانی در خانات کریمه حمایت می‌کرد و در جنگ علیه سلطان، به امپراتور روم مقدس کمک‌های مالی می‌داد.^[۱] او بازرگانان انگلیسی را با معافیت از عوارض، به تجارت با روسیه تشویق می‌کرد و نیز با ساختن شهرها و قلعه‌های متعدد برای حفظ نظم قبایل تاتار و فینی، مرزهای شمال شرقی و جنوب شرقی مسکو را متمدن کرد. سامارا، ساراتوف و تزاریتسین و مجموعه‌ای کامل از شهرهای کوچک‌تر، همگی ساخته یا توسعه یافته از وی می‌باشند. بوریس گودونوف همچنین آن بخش‌ها از سرزمین سیبری را که از نخستین پیشروی‌های استعماری روسیه فتح شده و تا آن زمان از سلطه مسکو خارج شده بود، دوباره مستعمره کرد و ده‌ها شهرک جدید، از جمله توبولسک را تأسیس نمود. در عهد زمام‌داری او بود که کلیسای روسیه صاحب مقام پاتریارک شد که آن را در جایگاهی برابر با سایر کلیساهای شرقی قرار داد و آن را از نفوذ مطران‌نشین کی‌یف آزاد کرد.^[۱]

با اینکه بوریس گودونوف تزار نبود؛ اما با پادشاهان خارجی مثل یک همتا مکاتبه می‌کرد. مرگ مشکوک تزارویچ دیمیتری در ۱۵ مه ۱۵۹۱ که از فرزندان خردسال ایوان مخوف بود، معمولاً به بوریس نسبت داده می‌شود؛ زیرا نبود او (با توجه به اینکه تزار فیودور هم فرزندی نداشت) راه بوریس را برای رسیدن به تخت سلطنت هموار می‌کرد. به نوشته رابرت بین: «اما مدرک روشنی نیست که نشان بدهد او (بوریس گودونوف) شخصاً در این ماجرا نقش داشته است. همین نکته را می‌توان در مورد اتهامات فراوان و اغلب پوچی که متعاقباً، توسط رقبای حسود یا معاصران نادان علیه او مطرح شد نیز یادآوری کرد که از اصلاحات گودونوف که آنها را نوآوری می‌پنداشتند، متنفر بودند.»^[۱] ظاهراً تزارویچ دیمیتری در نه سالگی، هنگامی مرد که تصادفاً روی یک چاقو افتاده بود (در هر صورت با چاقو آسیب دیده بود). اما بسیاری مشکوک بودند که بوریس گودونوف تزارویچ را به قتل رسانده تا رقیب احتمالی تاج‌وتخت را از صحنه بیرون کند.^[۲]

با مرگ بدون جانشین تزار فیودور یکم در ۷ ژانویه ۱۵۹۸، به تعبیر رابرت بین: «نه تنها جاه‌طلبی، بلکه حفظ جان نیز بوریس گودونوف را وادار به تصاحب تاج‌وتخت کرد؛ اگر چنین نمی‌کرد، انزوای مادام‌العمر در یک صومعه، بهترین سرنوشت او می‌بود.» برگزیدن او توسط پاتریارک ایوف پیشنهاد شد که معتقد بود بویار بوریس تنها مردی است که قادر به مقابله با مشکلات سخت است.^[۱] پس از آنکه یک زمسکی سوبور در ۱۷ فوریه همان سال تشکیل شد و در ۲۱ فوریه، به اتفاق آراء وی را انتخاب کرد، بوریس گودونوف تزار تمام روسیه شد و در ۱ سپتامبر رسماً تاج‌گذاری کرد. او در سال‌های ابتدای سلطنت خود، هم محبوب و هم توانمند بود و به خوبی بر مردم حکومت می‌کرد. به دلیل روشنفکری‌اش، تزار بوریس کاملاً به حقارت فکری روسیه در مقایسه با اروپا واقف بود و تمام تلاش خود را برای ایجاد وضعیتی بهتر برای کشورش انجام داد.^[۱] او نخستین تزاری بود که معلمان خارجی را در مقیاس وسیع وارد روسیه کرد، جوانان روس را برای تحصیل به خارج از کشور فرستاد و همچنین اجازه ساخت کلیساهای لوتری را در روسیه را داد. وی همچنین ضرورت حضور در ساحل دریای بالتیک را برای روسیه احساس کرد و تلاش کرد تا از طریق دیپلماسی لیوونیا را به دست آورد. تزار بوریس روابط دوستانه‌ای با اهالی اسکاندیناوی برقرار کرد تا در صورت امکان با خاندان‌های سلطنتی خارجی ازدواج کند و به این ترتیب، شأن خاندان خود را افزایش دهد.^[۱]

بوریس گودونوف در برهه بسیار ناپایداری به تخت تزاری نشست. در سال ۱۶۰۱ یعنی از اواسط سلطنت او، قحطی دهشتناکی گریبان سراسر روسیه را گرفت و بیشتر محصولات خوراکی را از بین برد. این قحطی تا چند سال بعد هم ادامه یافت و در کنار ناکارآمدی دولت، چنان وضعیتی پدیدآورد که کار مردم بینوا به خوردن کاه و علف و حتی آدم‌خواری کشید.^[۳] به نوشته جیمز ای. استریکلر: «با افزایش مرگ و میر ناشی از قحطی، تزار بوریس قصد داشت ذخیره غذایی موجود در انبارهای دولتی را میان نیازمندان تقسیم کند؛ اما اشراف قدرتمندی که با تزاری او مخلف بودند، کوشش‌هایش را عقیم گذاشتند. این اشراف از سیاست‌هایی که موجب افزایش محبوبیت تزار می‌شد حمایت نمی‌کردند؛ حتی اگر این کار به قیمت ادامه گرسنگی کشیدن مردم تمام می‌شد.»^[۴] اشرافی که قصد داشتند حکومت بوریس را سست کنند، او را تزار به حق نمی‌دانستند. در سراسر دوره سلطنت وی، افراد جاه‌طلب زیادی خود را تزار بر حق روسیه اعلام کردند. بیشتر آنها مدعی بودند که از فرزندان فیودور یکم با پدرش هستند تا حقانیت خود را نشان بدهند؛ مثلاً یکی از مدعیون می‌گفت که پسر تزار فیودور است؛ حال آنکه او اصلاً پسر نداشت. سه نفر دیگر (در تاریخ مشهور به «دیمیتری‌های دروغین») مدعی بودند برادر ناتنی فیودور یعنی تزارویچ دیمیتری هستند، همانی که در سال ۱۵۹۱ مرده بود. شک بسیاری‌ها به قتل او توسط بوریس گودونوف، موجب رواج شایعات عجیبی مبنی بر زنده بودن تزارویچ و حتی نجات او به وسیله یک «معجزه الهی» گردید که در سراسر زمان مشکلات بخش می‌شدند.^[۲]

باوجود تمام چالش‌ها، سلطنت تزار بوریس تا سال ۱۶۰۵ ادامه یافت و او حکومت را در دستان خود حفظ کرد. تا اینکه سرانجام به‌طور ناگهانی در ۲۳ آوریل [سبک قدیمی: ۱۳ آوریل] ۱۶۰۵ درگذشت. با مرگ بوریس گودونوف که احتمالاً بر اثر مسمومیت توسط دشمنانش بود، رقابت بر سر تخت تزاری شدت بیشتر پیدا کرد. تنها پسرش که فیودور نام داشت برای فقط چند ماه جانشین وی شد و سپس توسط دشمنان به‌طرز فجیعی به قتل رسید.^[۲][۱]

به نوشته رابرت بین در ویرایش یازدهم دانشنامه بریتانیکا: «شکی وجود ندارد که بوریس گودونوف یکی از بزرگ‌ترین تزارهای روسیه بود. اما صفات عالی وی با سوءظن غیرقابل تحملی که باعث می‌شد نتواند با اطرافیانش صمیمانه و معتمدانه رفتار کند، کم‌رنگ می‌گشت. ترس بوریس از مدعیان احتمالی تاج‌وتخت، او را وادار کرد تا آنجا پیش برود که بزرگ‌ترین خانواده‌های بویاری را از وصلت با هم منع کند. او همچنین جاسوسان را به جاسوسی تشویق می‌کرد و مظنونان و متهمان را به جرم اظهارات بی‌اساس مورد آزار قرار می‌داد. رومانوف‌ها به ویژه از بازجویی‌های وی به شدت رنج بردند.»^[۱]

• 
  نگاره‌ای از تاج‌گذاری بوریس گودونوف
• 
  نگاره‌ای از بوریس گودونوف اثر واسیلی ورشچاگین
• 
  نگارهٔ «بوریس گودونوف و فرزندانش» (فیودور و کِسینا) اثر آلکسی کیوشنکو
• 
  نگاره‌ای ناتمام از بوریس گودونوف اثر نیکلای گیه
• 
  نگارهٔ «بوریس گودونوف درحال نظارت بر مطالعات پسرش» اثر ن. نِکراسوف
• 
  آرامگاه بوریس گودونوف در صومعه تثلیث سرگیوس

• استریکلر، جیمز ای. (۱۳۸۱). «فصل یکم: رشد امپراتوری». روسیه تزاری. چاپ یکم. ترجمهٔ مهدی حقیقت‌خواه. تهران: انتشارات ققنوی. شابک ۹۶۴-۳۱۱-۳۸۲-۵.
• This article incorporates text from a publication now in the public domain: Bain, Robert Nisbet (1911). "Boris Fedorovich Godunov" [بوریس فیودوروویچ گودونوف]. In Chisholm, Hugh (ed.). Encyclopædia Britannica (به انگلیسی). Vol. ۴ (11th ed.). Cambridge University Press.