ملاحم والفتن

«مَلاحِم و فِتَن» (خونریزی‌ها و آشوب‌ها) در ادبیات شیعه به متونی گفته می‌شود که به پیشگویی‌ها و روایاتی دربارهٔ حوادث آخرالزمان، جنگ‌های بزرگ، آشوب‌ها، ظهور مهدی موعود و نشانه‌های قیامت می‌پردازد.

فتن (جمع «فتنه») در معنای لغوی به‌معنای آزمایش و امتحان است، اما در کاربرد دینی به معنای آشوب، بحران و حوادثی است که ایمان و پایداری مسلمانان را می‌آزماید.

ملاحم (جمع «ملحمه») به معنای جنگ‌ها و کشتارهای بزرگ است. در روایات آخرالزمانی، ملاحم به جنگ‌های گسترده‌ای اشاره دارد که میان مسلمانان و دشمنانشان یا در میان خود مسلمانان رخ می‌دهد.

این دو واژه معمولاً در کنار هم می‌آیند («الملاحم والفتن») و مجموعه‌ای از احادیث نبوی یا آثار منسوب به صحابه و تابعین را دربرمی‌گیرند که موضوعشان حوادث پیش از قیامت است. قدیمی‌ترین کتاب مستقل در این زمینه را به نعیم بن حماد مَروَزی (م. ۲۲۹ هجری) نسبت داده‌اند با نام «کتاب الفتن». پس از او نیز آثار مشابهی مانند «الفتن» ابن حماد، «الملاحم» ابن المنادی، و بخش‌های پراکنده‌ای در منابعی چون «مسند احمد»، «صحیح مسلم»، «سنن ابوداود» و «مصنف ابن ابی شیبه» دیده می‌شود.

این متون بعدها در فرهنگ اسلامی نقش مهمی در شکل‌گیری ذهنیت آخرالزمانی، باور به ظهور مهدی، جنگ‌های آخرالزمانی مانند «ملحمة الکبرى» (جنگ بزرگ شام) و نشانه‌های ظهور ایفا کردند. در سنت شیعی نیز بخشی از این ادبیات جذب شد و در آثار رجالی و حدیثی با تفسیر خاص دربارهٔ ظهور امام مهدی به کار رفت.

این کتاب‌ها روایاتی از پیامبر و امامان شیعه را دربردارند که حوادث پس از خود را پیش‌بینی می‌نمایند. شیعیان با استناد به اینکه برخی از این روایات پیشگویی حوادثی را نموده‌اند که مدتی اندکی پس از امامان یا تاکنون اتفاق افتاده است، آن‌ها را یکی از مستندات حقانیت خود می‌دانند. تعداد زیادی از روایات نقل شده در این کتاب‌ها به فتنه‌های فراگیر آخرالزمان اشاره دارند^[۱]

ملاحم جمع واژه "ملحمة" است که به نبردهای بسیار بزرگ، حماسی و خونین گفته می‌شود. این واژه از ریشه "لحم" (گوشت) گرفته شده که تصویری از شدت کشتار و خونریزی در این جنگ‌ها را تداعی می‌کند. در مباحث آخرالزمان، "ملاحم" مشخصاً به جنگ‌های بزرگ و سرنوشت‌سازی اشاره دارد که بین نیروهای حق و باطل در پایان دوران رخ خواهند داد. مشهورترین این نبردها، جنگ بزرگ علیه دجال و یارانش است..^[۲]

به طور خلاصه، "فتن" به دوره آشوب‌ها و آزمون‌های سخت اشاره دارد و "ملاحم" به نبردهای عظیم و حماسی در دل آن دوران.

از مهم‌ترین کتاب‌های ملاحم «التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن» (گرامیداشت نیکی‌ها، در باب شناساندن آشوب‌ها) معروف به (ملاحم و فتن) سید بن طاووس است (که تمامی روایات آن از قول سه منبع اهل سنت نقل شده) و یکی از مجلدات بحار الانوار نیز به ملاحم و فتن اختصاص یافته‌است.

اولین کتابی که در این مبحث تألیف شده «کتاب الفتن» نوشتهٔ نعیم بن حماد است که از منابع کتاب سید بن طاووس است.^[۳]

• کتاب الفتن

Cook, David. Studies in Muslim Apocalyptic. Princeton: Darwin Press, 2002.

نعیم بن حماد المروزی، الفتن. تحقیق: د. سهیل زکار. بیروت: دارالفکر، ۱۹۹۳.

• الملاحم والفتن سید بن طاووس، کتابخانه مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل البیت.