شکاف کنایی

در رده‌شناسی زبانی، شکاف کُنایی یکی از ویژگی‌های زبان‌های خاصی است که در آن‌ها برخی از ساختارها از نحو و صرف کنایی استفاده می‌کنند، اما سایر ساختارها الگوی دیگری را نشان می‌دهند که معمولاً نهادی-معرفی است. شرایطی که در آن از ساختارهای ارگاتیو استفاده می‌شود در زبان‌های مختلف متفاوت است.

زبان‌های نهادی-معرفی (از جمله زبان‌های هند و اروپایی) با نهاد در یک عبارت با فعل متعدی یا فعل لازم، از نظر دستوری به یک شکل رفتار می‌کنند.

برای نمونه، به این دو جمله فارسی توجه کنید:

• محمد، علی را تعقیب می‌کرد.
• محمد عرق کرده بود.

نقش دستوری «محمد» یکسان است. در هر دو مورد، «محمد» نهاد است.

در زبان‌های نهادی-مطلق (مانند باسک و گرجی، یا زبان‌های اسکالئوت و مایا)، الگوی متفاوتی وجود دارد. با نهاد (یا مخاطب) یک فعل متعدی و با نهاد یک فعل لازم، از نظر دستوری یکسان رفتار می‌شود. اگر دو جمله بالا به یک زبان ارگاتیو بیان شوند، «علی» در اولی و «محمد» در دومی از نظر دستوری موازی خواهند بود. همچنین، در جمله اول از شکل متفاوتی (کنایی) برای «علی» استفاده می‌شود.

برای نمونه در جملات به زبان اینوکتیتون که در زیر آمده، نهاد ما یعنی «زن» وقتی با فعل متعدی می‌آید، در حالت کنایی (arnaup) است، در حالی که مفعول «سیب» (aapu) در حالت مطلق است. در جمله دوم که لازم است، نهاد «زن» arnaq در حالت مطلق است.^[۱]

• Arnaup nirijanga aapu («زن سیب می‌خورد.»)
• Arnaq pisuktuq («زن راه می‌رود.»)

در زبان‌های دارای شکاف کنایی، برخی از ساختارها با نهاد-معرفی و برخی دیگر با کنایی مطلق ساخته می‌شوند.