دکترین بگین
.jpg)
دکترین بگین (به عبری: דוקטרינת בגין) اصطلاح رایج برای سیاست حملهٔ پیشگیرانه و ضد گسترش دولت اسرائیل در رابطه با توانایی دشمنان بالقوه آنها در داشتن جنگافزارهای کشتار جمعی بهویژه جنگافزار هستهای است.[۱]
ریشههای این دکترین را میتوان دستکم در عملیات داموکلس در سال ۱۹۶۲ ردیابی کرد. اما به صورت رسمی در ژوئن ۱۹۸۱ توسط نخستوزیر اسرائیل، مناخم بگین پس از حملهٔ اسرائیل به رآکتور هستهای اوسیراک عراق در عملیات اپرا اعلام شد. این دکترین همچنان یکی از ویژگیهای برنامهریزی امنیتی اسرائیل است. بیانیه اولیه دولت اسرائیل در مورد این عملیات اعلام کرد: «ما به هیچ وجه اجازه نخواهیم داد که دشمن جنگافزارهای کشتار جمعی علیه مردم اسرائیل تولید کند. ما در زمان مناسب و با همه ابزارهایی که در اختیار داریم، از شهروندان اسرائیل دفاع خواهیم کرد.» او برای توجیه این حمله گفت: «اگر اسرائیل آن حمله را انجام نمیداد، فاجعهای دیگر در تاریخ ملت یهود رقم میخورد.»[۱]
استفاده اسرائیل از بمب اتمی
اسرائیل دو بار تصمیم گرفت از جنگافزار هستهای در جنگ با جهان عرب استفاده کند. نخستین بار در جنگ ششروزه در ۱۹۶۷ بود که رهبران اسرائیل میخواستند به کشورهای عربی هشدار دهند توانایی استفاده از چنین جنگافزاری را دارند. بار دوم در جنگ یوم کیپور در سال ۱۹۷۳ بود. در آن هنگام موشه دایان، (وزیر دفاع اسرائیل) در روزهای ۹ و ۱۷ اکتبر ۱۹۷۳ گزینه استفاده از جنگافزار هستهای را مطرح کرد. در آغاز، گلدا مئیر با آمادهسازی موشکهای اریحا و نصب کلاهک هستهای بر آنها موافقت کرد، اما در آخرین لحظه از این تصمیم عقبنشینی کرد.[۱]
برنامه موشکی مصر
در سال ۱۹۶۲ موساد یک دانشمند آلمانی به نام هانس کروگ را به قتل رساند. او از جمله دانشمندان برنامه موشکی آلمان نازی در جنگ جهانی دوم بود. پس از جنگ، دولت مصر، کروگ و گروهی از دانشمندان آلمانی را متقاعد کرد تا به برنامه موشکی مصر کمک کنند. وقتی اسرائیل از این موضوع با خبر شد آن را تهدیدی مستقیم علیه امنیت خود تلقی کرد و تصمیم گرفت به هر قیمنی جلوی پیشرفت موشکی مصر را بگیرد. اسرائیل با ترساندن و تهدید دانشمندان آلمانی آنها را به ترک همکاری با دولت مصر مجبور کرد و عدهای دیگر را ربوده یا ترور کرد. موساد هانس کروگ را در جنگلی نزدیک مونیخ، توسط اتو اسکورتسنی به قتل رساند.[۱]
برنامه هستهای عراق
عملیات مخفی و دیپلماتیک علیه برنامه هستهای عراق توسط دولت اسحاق رابین در اواسط دهه ۱۹۷۰ آغاز شد. زیرا اسرائیل حکومت صدام حسین را تهدیدی برای امنیت خود میدید. در سال ۱۹۷۵ دولت ژاک شیراک طی قراردادی با دولت صدام حسین متعهد شد یک راکتور هستهای برای عراق بسازد و ۶۰۰ مهندس عراقی را آموزش دهد. اما ساخت واکنشگاه آبسبک، چهار سال به تاخیر افتاد. در آوریل ۱۹۷۹ تجهیزات مربوط به راکتور تموز ۱ در انبارهای بندر لسن سور مر و ۶۵ کیلوگرم اورانیوم غنیشده در جنوب شرق فرانسه آماده بارگیری به مقصد عراق بودند. در شب ۵ تا ۶ آوریل ۱۹۷۹ گروهی از عوامل موساد با عنوان گردشگر با اتوبوس به شهر تولون رسیدند و به طرف بندر رفتند. سپس پنج نفر از آنها از اتوبوس پیاده شده، از دیوار انبارهای حاوی تجهیزات راکتور، بالا رفته و در آن محل، مواد منفجره با کنترل از راه دور نصب کرده و پس از خروج منفجر کردند. این کار تحویل تجهیزات به عراق را یک سال به عقب انداخت.[۱]
در ۱۴ ژوئن ۱۹۸۰ جسد یحیی المشد در هتل مریدین پاریس پیدا شد. او مهندس مصری و از برجستهترین دانشمندان هستهای جهان عرب در آن زمان و نماینده آژانس انرژی اتمی عراق برای رایزنی با مقامهای فرانسوی بود. یحیی المشد قرار بود فردای آن روز تجهیزات و مواد هستهای را از دولت فرانسه گرفته و به عراق منتقل کند.[۱]
با اجرای عملیات اپرا در ۷ ژوئن ۱۹۸۱ برنامه هستهای عراق متوقف شد. دولت عراق به این حمله واکنشی نشان نداد.[۱] دو روز پس از حمله، در یک کنفرانس مطبوعاتی چشمگیر در تل آویو، نخستوزیر بگین مسئولیت کامل این عملیات را بر عهده گرفت، اجرای آن را خارقالعاده خواند و آن را هم از نظر اخلاقی و هم از نظر قانونی توجیه کرد. بگین از این حمله به عنوان عملی «دفاع از خود پیشگیرانه در بهترین حالت» یاد کرد. پیامی که بگین منتقل کرد این بود که حمله به اوسیراک یک عملیات یکباره نبود. بلکه یک تعهد ملی بلندمدت بود. او کنفرانس مطبوعاتی خود را با این کلمات به پایان رساند:
- «ما این لحظه را انتخاب کردیم: اکنون، نه بعداً، زیرا بعداً ممکن است خیلی دیر باشد، شاید برای همیشه. و اگر ما بیکار میایستادیم، دو، سه سال، حداکثر چهار سال، و صدام حسین سه، چهار، پنج بمب خود را تولید میکرد… آنگاه، این کشور و این مردم، پس از هولوکاست، از دست میرفتند. هولوکاست دیگری در تاریخ قوم یهود اتفاق میافتاد. دیگر هرگز، دیگر هرگز! به دوستانتان، به هر کسی که ملاقات میکنید، بگویید، ما با تمام ابزارهایی که در اختیار داریم از مردم خود دفاع خواهیم کرد. ما به هیچ دشمنی اجازه نخواهیم داد جنگافزارهای کشتار جمعی را علیه ما به کار گیرد.»
بگین در ۱۵ ژوئن ۱۹۸۱ در یک مصاحبه تلویزیونی در برنامه رو در رو با ملت، این نکته اعتقادی را تکرار کرد: «این حمله الگویی برای هر دولت آینده در اسرائیل خواهد بود… هر نخستوزیر آینده اسرائیل، در شرایط مشابه، به همین روش عمل خواهد کرد.»
دو هفته پس از حمله به تاسیسات عراق، اسرائیل برای نخستین بار اعتراف کرد که توانایی ساخت بمب هستهای را دارد. پس از این حمله و اظهارات دولت اسرائیل، بسیاری از قدرتهای خارجی با آن مخالفت کردند و شورای امنیت سازمان ملل متحد به اتفاق آرا قطعنامه ۴۸۷ شورای امنیت را در محکومیت این حملات تصویب کرد.[۱]
بر پایه اسناد محرمانه آمریکا که در سال ۲۰۲۱ از طبقهبندی خارج شدند فرانسویها در جلسهای در روز ۲۵ ژوئیه ۱۹۸۰ در پاریس، به آمریکاییها اطمینان داده بودند که راکتور اوسیراک – تموز به دلیل نوع طراحی و موادی که فرانسه به عراق تحویل داده بود هرگز نمیتواند سلاح هستهای تولید کند. همچنین مهندسان فرانسوی بدون اطلاع بغداد ترکیب شیمیایی اورانیومی را که به عراق میفرستادند به گونهای تغییر میدادند که نتوان از آن برای تولید جنگافزار هستهای استفاده کرد.[۱]
برنامه هستهای پاکستان
اسرائیل از دهه ۱۹۷۰ تلاش داشته تا جلوی برنامه هستهای پاکستان را بگیرد. برای نمونه، شرکتهای اروپایی که عبدالقدیر خان برای تامین منابع مالی برنامه هستهای پاکستان با آنها همکاری میکرد، هدف حملات مشکوکی قرار گرفتند. خود او هم با آزارهایی از جمله تهدید به قتل مواجه شد. همچنین دولت پاکستان همواره نگران از حمله مشترک هند و اسرائیل به تاسیسات هستهای کاهوتا بوده است. دولت آمریکا در سال ۱۹۸۴ این موضوع را به دولت پاکستان اطلاع داده بود.[۱]
نگرانی اسرائیل از برنامه هستهای پاکستان تا جایی بود که مناخم بگین برای بیان نگرانی از برنامه هستهای پاکستان به رهبران چند کشور نامه نوشت. او در نامهای به تاریخ مه ۱۹۷۹ نامهای برای مارگارت تاچر از او خواست جلوی کمک شرکتهای بریتانیاییدر تامین مواد و فناوری هستهای برای پاکستان را بگیرد. مارگارت تاچر در پاسخ خود در ۱۹ ژوئن ۱۹۷۹ به بگین اطمینان داد که دولت بریتانیا به این کار متعهد است. اما همزمان از اسرائیل خواست که از گسترش جنگافزارهای هستهای خودداری کند.[۱]
برنامه هستهای سوریه
| این مقاله بخشی از |
| محافظهکاری در اسرائیل |
|---|
 |
|
دکترین بگین در سال ۲۰۰۷ در زمان نخستوزیری ایهود اولمرت با عملیات باغ میوه علیه یک تأسیسات هستهای سوریه دنبال شد. این عملیات در ساعت ۱۰:۳۰ شب ۵ سپتامبر ۲۰۰۷ با جنگندههای اف-۱۶ با همراهی هواپیماهای اف-۱۵ از جنوب اسرائیل به سوی دیرالزور در سوریه انجام شد. در این حمله دهها سوری کشته شدند.[۱]
پیش از این عملیات، ایهود اولمرت، نخستوزیر اسرائیل از آمریکا خواسته بود به تأسیسات هستهای سوریه حمله کند. اما جرج دابلیو. بوش، رئیسجمهور آمریکا انجام حمله را به دلیل اعلام نکردن علنی دلایل آن رد کرد.[۱]
دولت سوریه به این حمله واکنشی نشان نداد و اسرائیل تا سال ۲۰۱۸ مسئولیت این عملیات را بر عهده نگرفت. پس از اعلام رسمی دولت اسرائیل، روزنامه جروزالم پست از ایهود اولمرت تمجید کرد و از بنیامین نتانیاهو خواست تا برای برنامه اتمی ایران نیز چنین کند.[۱]
نکته قابل توجه در مورد حملهٔ به سوریه، فقدان تقریباً کامل اظهارنظر یا انتقاد بینالمللی از اقدام اسرائیل پس از آن بود. این عدم واکنش، کاملاً در تضاد با اعتراض بینالمللی پس از حمله پیشگیرانه اسرائیل در سال ۱۹۸۱ علیه رآکتور عراق بود. دولتهای خارجی ممکن است به دلیل کمبود اطلاعات پس از حمله، از اظهار نظر خودداری کرده باشند. اما دولت اسرائیل بلافاصله پس از حمله که هفت ماه به طول انجامید، عملاً سکوت خبری کامل را اعمال کرد. دولت ایالات متحده به مقاماتی که از حمله مطلع بودند دستور داد تا آن را محرمانه نگه دارند. سوریه در ابتدا در مورد این موضوع سکوت کرد و سپس متعاقباً انکار کرد که هدف بمباران شده یک تأسیسات هستهای بوده است. سکوت بینالمللی حتی پس از آنکه سازمان اطلاعات مرکزی (سیا) در آوریل ۲۰۰۸ اطلاعات را علنی کرد، ادامه یافت.
برنامه هستهای عربستان
محمد بن سلمان آل سعود از سال ۲۰۱۸ تاکنون چندین بار بر عزم عربستان سعودی برای دستیابی به فناوری هستهای تاکید کرده است. او در سال ۲۰۲۳ گفت: «اگر ایران موفق به ساخت بمب هستهای شود، ما هم یکی خواهیم ساخت.»[۱]
وی یکی از شروط عادیسازی روابط با اسرائیل را سرمایهگذاری آمریکا در برنامه هستهای این کشور عنوان کرده است. اما اسرائیل این شرط را نپذیرفت و حامیان جو بایدن در کنگره آمریکا نیز با آن مخالفت کردند.[۱]
برنامه هستهای ایران
دکترین بگین از سال ۲۰۰۹ در زمان نخستوزیری بنیامین نتانیاهو در رابطه با ایران و توانایی هستهای آن همچنان مورد استفاده قرار میگیرد. در این مدت، مسئله هستهای ایران آشکارا به مسئله امنیتی شماره یک اسرائیل تبدیل شده است. نتانیاهو به همراه وزرای کلیدی کابینهاش، مانند وزیر دفاع ایهود باراک و معاون نخستوزیر موشه یعلون، بارها از ایران هستهای یا حتی ایران دارای توانایی هستهای به عنوان یک تهدید غیرقابل قبول و وجودی برای اسرائیل یاد کردهاند. با توجه به اینکه تقریباً همه اسرائیلیها موافقند که باید از دستیابی ایران به جنگافزار هستهای جلوگیری شود، بحث تلخی در مورد چگونگی دستیابی به این هدف در بین سیاستگذاران وجود دارد. در حالی که ایالات متحده و اروپا تحریمهای اقتصادی را اعمال میکنند و راهحلهای دیپلماتیک را دنبال میکنند، دولت اسرائیل عملیات پنهانی مانند ویروسهای کامپیوتری، ترور شخصیتهای هستهای ایران، حملات هوایی و جنگ ایران و اسرائیل را برای متوقف کردن برنامه هستهای ایران انجام میدهد.[۲]
در ژوئن ۲۰۲۵، اسرائیل دکترین بگین را از طریق عملیات شیر خیزان، یک کمپین نظامی جامع که زیرساختهای هستهای ایران را هدف قرار میداد، به کار گرفت. این عملیات که در ۱۳ ژوئن آغاز شد، شامل بیش از ۲۰۰ هواپیمای اسرائیلی بود که به تقریباً ۱۰۰ سایت در سراسر ایران، از جمله تأسیسات هستهای کلیدی در نطنز، اصفهان و تهران، حملهٔ هوایی انجام دادند.[۳] این حملات با هدف تضعیف قابل توجه قابلیتهای هستهای ایران انجام شد و طبق گزارشها این برنامه را چندین سال به عقب انداخت. مقامات عالیرتبه ایرانی، از جمله حسین سلامی، فرمانده سپاه پاسداران، و محمد باقری، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، و امیرعلی حاجیزاده، فرمانده نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در میان کشتهشدگان این حملات بودند.[۴]
پیش از این عملیات، فعالیتهای اطلاعاتی گستردهای به رهبری موساد انجام شده بود که شامل نفوذ به ایران برای خرابکاری در سیستمهای دفاع هوایی و ایجاد پایگاههای مخفی پهپادی در نزدیکی تهران بود. این تلاشها با به خطر انداختن توانایی ایران برای پاسخ مؤثر، موفقیت حملات هوایی اسرائیل به ایران را تسهیل کرد.[۵]
جستارهای وابسته
منابع
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 احمد روابه-بیبیسی عربی (۲۷ تیر ۱۴۰۴). «دکترین بگین چیست و چرا اسرائیل داشتن سلاح هستهای را «حق انحصاری» خود در منطقه میداند؟». بیبیسی فارسی.
- ↑ "To prevent a nuclear Iran, it is time to bring back the Begin Doctrine - editorial". The Jerusalem Post. 18 April 2025.
- ↑ "What we know as Israel-Iran conflict intensifies". BBC News (به انگلیسی). 13 June 2025. Retrieved 17 June 2025.
- ↑ Francesca Regalado; Euan Ward; Farnaz Fassihi; Samuel Granados; Lynsey Chutel (13 June 2025). "These Are Iranian Generals and Scientists Killed by Israel". The New York Times. Retrieved 24 June 2025.
- ↑ Berman, Lazar; Fabian, Emanuel (13 June 2025). "Mossad set up drone base in Iran, UAVs took out missile launchers overnight". The Times of Israel. Retrieved 24 June 2025.