انی و لمی

در منطق اسلامی، دو نوع برهان وجود دارد که به آن‌ها برهان لمّی و برهان انّی گفته می‌شود. این دو نوع برهان بر اساس جهت استدلال (از علت به معلول یا از معلول به علت) با هم تفاوت دارند. برهان انّی یعنی استدلال از معلول به علت. در این حالت، از مشاهده یک اثر یا نتیجه، به وجود علت آن پی می‌بریم، مثلاً پزشک از دیدن سرفه‌های خشک بیمار، به این نتیجه می‌رسد که او به بیماری سل دچار است.^[۱] برهان لمّی یعنی استدلال از علت به معلول. در این نوع استدلال، ما دلیل یا علت پدیده‌ای را می‌دانیم و بر اساس آن، به وجود پدیده پی می‌بریم. مثلاً وقتی می‌دانیم پشه مالاریا در یک روستا هست، نتیجه می‌گیریم که مردم به مالاریا مبتلا شده‌اند. بنابراین برهان لمّی، برهانی چرایی‌محور است و برهان انّی، برهانی نشانه‌‌محور. برهان علّی (لمّی) هم وجود و هم علت را نشان می‌دهد، ولی برهان معلولی (انّی) فقط اثبات وجود چیزی را از راه نشانه‌ها یا آثار آن انجام می‌دهد.

واژهٔ «لمّی» از «لِمَ» (یعنی «چرا؟») گرفته شده که در عربی برای پرسیدن علت به‌کار می‌رود؛ پس «برهان لمّی» یعنی برهانی که علت را روشن می‌کند.

واژهٔ «انّی» از «انّ» گرفته شده که نشانهٔ وجود داشتن یا اثبات شدن چیزی است؛ پس «برهان انّی» یعنی برهانی که وجود داشتن یک چیز را نشان می‌دهد، اما لزوماً علتش را نمی‌گوید..^[۲]

برهان لِمّی یا برهان «چرا هست»^[۳] (به فرانسوی: Démonstration du pourquoi)^[۴] (به انگلیسی: Demonstration through the cause)^[۵] برهانی است که از علّت پی به معلول می‌بریم؛ مثلاً در اطراف دهی پشهٔ مالاریا می‌بینیم و حکم می‌کنیم به اینکه اهالی آن ده به مالاریا مبتلا هستند. یا از تجزیهٔ خون و ادرار یا ترشّح سینه به مرض قند یا نارسائی کبد و کلیه یا مرض سل و امثال آن پی می‌بریم. برهان أنّ برهانی است که حدّ وسط آن علّت وجود اکبر برای اصغر است. برهان لِم هم علّت وجود مطلوب را بیان می‌کند و هم علّت تصدیق به آن را.^[۶]

برهان انّی یا برهان «اینکه هست»^[۷] (به فرانسوی: Démonstration du fait)^[۸] (به انگلیسی: Demonstration not through the cause)^[۹]برهانی است که از معلول پی به علّت می‌بریم. مثلاً از رنگ زرد و سرفه‌های خشک و تبی که قطع نمی‌شود و الخ حکم به مسلول بودن می‌شود. برهان أنّ تنها علّت اجتماع دو طرف نتیجه (اصغر و اکبر) را در ذهن و تصدیق بدان را بیان می‌کند، و خلاصه به وسیلهٔ آن انسان درمی‌یابد که چرا تصدیق بدان واجب است. امّا علّت اینکه چرا شیء فی‌نفسه چنین است بیان نمی‌شود.^[۱۰]

• بررسی برهان لم و ان و ارزش معرفتی آنها