اقتصاد سوریه

اقتصاد سوریه

بانک الشرق و هتل برج آبی در دمشق
واحد پول	لیرهٔ سوریه (SYP)
سال مالی	سال تقویمی
سازمان‌های تجاری	شورای وحدت اقتصادی عرب گروه ۲۴ گروه ۷۷ بانک جهانی صندوق بین‌المللی پول
گروه	در حال توسعه/نوظهور اقتصاد با درآمد متوسط رو به پایین اقتصاد کم‌درآمد
آمارها
جمعیت	۱۸٫۶۰۴٫۰۳۱ (برآورد ۲۰۲۱)
تولید ناخالص داخلی	۲۲٫۴ میلیارد دلار (اسمی؛ برآورد ۲۰۱۹) ۵۷٫۲۵ میلیارد دلار (برابری قدرت خرید؛ برآورد ۲۰۱۵) ۱۳۶ میلیارد دلار (برابری قدرت خرید؛ برآورد ۲۰۲۱)
رتبه	۱۳۸اُم (اسمی، ۲۰۱۹) ۱۱۷اُم (برابری قدرت خرید، ۲۰۱۵)
رشد تولید ناخالص داخلی	۱٫۴٪ (۲۰۱۹)
سرانه تولید ناخالص داخلی	۶۳۷۳ دلار (برابری قدرت خرید؛ ۲۰۲۱)
تولید ناخالص داخلی هر بخش	کشاورزی: ۱۰٫۴۹٪ صنعت: ۲۶٫۵۱٪ خدمات: ۶۳٫۰٪ (برآورد ۲۰۱۷)
تورم (CPI)	۲۸٫۱٪ (برآورد ۲۰۱۷)
جمعیت زیر خط فقر	۸۲٫۵٪ (برآورد ۲۰۱۴)
شاخص توسعه انسانی	۰٫۵۵۷ متوسط (۲۰۲۲) (۱۵۷اُم) ناموجود (۲۰۲۲)
نیروی کار	۶٫۱۴۲٫۶۸۳ (۲۰۲۱)
نیروی کار بر پایه شغل	کشاورزی: ۱۷٪ صنعت: ۱۶٪ خدمات: ۶۷٪ (برآورد ۲۰۰۸)
بی‌کاری	۵۰٪ (۲۰۲۱)
صنایع اصلی	نفت، نساجی، فرآوری مواد غذایی، نوشیدنی‌ها، تنباکو، استخراج سنگ فسفات، سیمان، مونتاژ خودرو، خُردکن دانه‌های روغنی
تجارت خارجی
صادرات	۱٫۰۱ میلیارد دلار (۲۰۲۱)
کالاهای صادراتی	روغن زیتون، ادویه‌جات، جُو، آجیل، پنبه، گوجه‌فرنگی، صابون، فسفات، دانهٔ زیره، پسته، شیشه، مواد شوینده، سیب، گلابی، سیب‌زمینی و برخی میوه‌های بدون هسته (۲۰۲۱)
شرکای اصلی صادرات	عربستان سعودی ۳۰٫۹٪  ترکیه ۱۸٫۱٪  لبنان ۱۲٫۲٪  اردن ۶٫۸۸٪  مصر ۵٫۳۵٪  امارات متحده عربی ۴٫۸۳٪  کویت ۴٫۲۷٪  آلمان ۲٫۰۲٪  صربستان ۱٫۵۷٪ (۲۰۲۱)
واردات	۴٫۵ میلیارد دلار (۲۰۲۱)
کالاهای وارداتی	سیگار، تنباکو، شکر خام، وسایل‌نقلیهٔ موتوری، تجهیزات پخش، آرد گندم، روغن آفتاب‌گردان، گاز مایع، گاز همراه نفت، نفت تصفیه‌شده، قهوه و برنج (۲۰۲۱)
شرکای اصلی واردات	ترکیه ۴۵٪  چین ۱۱٫۱٪  امارات متحده عربی ۱۰٫۶٪  مصر ۶٫۵۶٪  اردن ۲٫۷۱٪  هند ۲٫۶۷٪  لبنان ۲٫۴۷٪  عربستان سعودی ۱٫۶۵٪  ایتالیا ۱٫۵۹٪  آلمان ۱٫۰۷٪ (۲۰۲۱)
استقراض ناخالص خارجی	۷ میلیارد دلار (برآورد ۲۰۲۰)
امور مالی عمومی
بدهی‌های عمومی	۶۷٪ از تولید ناخالص داخلی (برآورد ۲۰۲۱)
درآمدها	۲٫۷ میلیارد دلار (برآورد ۲۰۲۱)
مخارج	۲٫۱ میلیارد دلار (برآورد ۲۰۲۱)
کمک‌های اقتصادی	۷٫۷ میلیارد دلار کمک‌های بشردوستانه (برآورد ۲۰۲۰)
ذخایر خارجی	۲٫۱ میلیارد دلار (برآورد ۲۰۲۰)
همهٔ مقدارها -مگر موردهای ذکرشده- به دلار آمریکا است

سوریه دارای تاریخی پرنوسان در زمینهٔ اقتصاد است. در سال ۱۹۶۳، حزب بعث سوسیالیست عرب به‌قدرت رسید و سیاست‌هایی سوسیالیستی همچون ملّی‌سازی و اصلاحات ارضی را به‌اجرا گذاشت. در سال ۱۹۷۰، حافظ اسد ادارهٔ امور را به‌دست گرفت. هرچند محدودیت‌هایی که بر فعالیت‌های بخش خصوصی اعمال می‌شد کاهش یافت، اما بخش عمده‌ای از اقتصاد همچنان تحت کنترل دولت باقی ماند. تا دههٔ ۱۹۸۰، سوریه با انزوای سیاسی و اقتصادی روبه‌رو شد و وارد بحرانی عمیق گردید. تولید ناخالص داخلی واقعیِ سرانه بین سال‌های ۱۹۸۲ تا ۱۹۸۹ حدود ۲۲ درصد کاهش یافت. در سال ۱۹۹۰، دولت اسد مجموعه‌ای از اصلاحات اقتصادی را آغاز کرد، اگرچه اقتصاد کشور همچنان با نظارت شدید دولتی اداره می‌شد. در دههٔ ۱۹۹۰ و همچنین دههٔ ۲۰۰۰، اقتصاد سوریه رشد قابل توجهی را تجربه کرد و در سال ۲۰۱۰، تولید ناخالص داخلیِ سرانه به ۴۰۵۸ دلار رسید. از سال ۲۰۱۲ به‌دلیل وقوع جنگ داخلی، داده‌های رسمی دربارهٔ تولید ناخالص داخلی در دسترس نیست.

پیش از آغاز جنگ داخلی، دو بخش اصلی اقتصاد سوریه، کشاورزی و نفت بودند که مجموعاً نزدیک به نیمی از تولید ناخالص داخلی سوریه را تشکیل می‌دادند. برای نمونه، کشاورزی حدود ۲۶ درصد از تولید ناخالص داخلی را در بر می‌گرفت و ۲۵ درصد از نیروی کار را به‌خود اختصاص می‌داد. با این حال، شرایط نامساعد اقلیمی و خشک‌سالی شدید تأثیر منفیِ چشم‌گیری بر این بخش گذاشت، به‌گونه‌ای که بر پایهٔ داده‌های اولیهٔ مرکز آمار سوریه، سهم آن از تولید ناخالص داخلی از ۲۰٫۴ درصد در سال ۲۰۰۷ به حدود ۱۷ درصد در سال ۲۰۰۸ کاهش یافت. در مقابل، افزایش قیمت جهانی نفت با کاهش تولید داخلی نفت هم‌زمان شد و این امر باعث افزایش درآمدهای صادراتی و بودجه‌ای شد.

از زمان آغاز جنگ داخلی سوریه، اقتصاد این کشور به‌شدت تحت تأثیر تحریم‌های اقتصادی قرار گرفته‌است. این تحریم‌ها شامل محدودیت‌هایی از سوی اتحادیهٔ عرب، استرالیا، کانادا، اتحادیهٔ اروپا (و کشورهای اروپایی همچون آلبانی، ایسلند، لیختن‌اشتاین، مولداوی، مونته‌نگرو، مقدونیهٔ شمالی، نروژ، صربستان و سوئیس)، همچنین گرجستان، ژاپن، کرهٔ جنوبی، تایوان، ترکیه و ایالات متحدهٔ آمریکا می‌شود.

تحریم‌ها، تخریب‌ها و بی‌ثباتیِ ناشی از جنگ داخلی، منجر به ویرانی گستردهٔ اقتصاد سوریه شده‌است. سازمان ملل متّحد در پایان سال ۲۰۱۳، میزان خسارت اقتصادیِ ناشی از جنگ را ۱۴۳ میلیارد دلار برآورد کرد. بنا به گزارش کمیسیون اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل برای غرب آسیا، مجموع خسارت‌های اقتصادیِ ناشی از جنگ تا پایان سال ۲۰۱۵ به ۲۳۷ میلیارد دلار خواهد رسید. همچنین، تصرّف گذرگاه مرکزی نصیب توسط نیروهای مخالف دولت، سالانه ضرری میان ۵۰۰ تا ۷۰۰ میلیون دلار به‌همراه داشت. در سال ۲۰۱۸، بانک جهانی اعلام کرد که حدود یک‌سوم از کل واحدهای مسکونی سوریه و نیمی از زیرساخت‌های آموزشی و بهداشتی کشور در جریان درگیری‌ها نابود شده‌اند. بر پایهٔ برآورد بانک جهانی، مجموع تولید ناخالص داخلی ازدست‌رفتهٔ سوریه بین سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۶ بالغ بر ۲۲۶ میلیارد دلار بوده‌است.

اقتصاد سوریه با تورّم افسارگسیختهٔ ناشی از جنگ داخلی نیز مواجه شده‌است. نرخ تورّم سالانه در این کشور، از بالاترین نرخ‌ها در سطح جهان به‌شمار می‌رود.

در سال ۲۰۰۶ بشار اسد رئیس‌جمهور سوریه فرمانی تحت عنوان فرمان ۵۵ صادر کرد که در واقع دستور راه‌اندازی بورس اوراق بهادار را در سوریه بود. این بورس به نام بورس اوراق بهادار دمشق معروف شد.^[۱]در این مصوبه همچنین مقرر شده بود که بازار به شرط تامین کسری از طریق وام های دولتی، نهادی خود تامین مالی باشد. همچنین در قانون امکان تبدیل بازار به سهامی با شرایط مناسب پیش بینی شده است.^[۲]

در گذشته، کشاورزی صنعت اصلی سوریه بود. با این حال، با شروع در دهه 1970، تجارت و به دنبال آن معدن و تا حدودی صنعت، با نرخ های بالاتری نسبت به کشاورزی شروع به رشد کرد. با این وجود، کشاورزی همچنان بزرگترین بخش اقتصاد است.اگر بخش نفت که عمدتاً تحت کنترل عمومی است، مستثنی شود، می توان گفت که اقتصاد سوریه عمدتاً مبتنی بر کشاورزی است، زیرا جدا از تولیدات اساسی کشاورزی، بخش عمده ای از صادرات مبتنی بر کشاورزی است، بخش عمده ای از تولید مبتنی است.^[۳]

بر اساس گزارش سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد «۴۶ درصد از مردم سوریه برای زندگی وابسته به کشاورزی هستند».^[۴] طبیعت متنوع و گسترده سوریه از جمله زمین‌های ساحلی و حاصل‌خیز که منجر به ایجاد بخش‌های مختلف کشاورزی شده‌است، این بخش را یکی از مهم‌ترین ستون‌های توسعه اقتصادی سوریه به‌شمار مبدل کرده‌است.^[۵]

میوه و دانه‌های خوراکی علی‌الخصوص گندم که در شمال شرقی سوریه و در شهرهای حسکه و قامشلی کشت می‌شوند، از مهم‌ترین محصولات کشاورزی این کشور می‌باشند. اگرچه تولید آن دائماً در معرض نوسانات شدید بارندگی است. این دو شهر به همراه مناطقی از جنوب سوریه و منطقه فرات دارای جایگاه اول از نظر کیفیت و حجم تولید گندم را دارا می‌باشند.تولید چغندر قند نیز قابل توجه است. جو، ذرت و ارزن از دیگر غلات مهم هستند.زیتون، انگور و سیب در ارتفاعات بالا کشت می شود، در حالی که مرکبات در امتداد ساحل کشت می شوند. تنباکوی مرغوب در نواحی اطراف لاذقیه کشت می شود. پرورش دام اعم از گوسفند، گاو، شتر و طیور نیز از فعالیت های مهم کشاورزی است.^[۶]

در تولید پنبه نیز سوریه جایگاهی در خور توجهی دارد. این کشور تنها کشور عربی صادرکننده پنبه به کشورهای عربی و سایر کشورهای جهان می‌باشد و پنبه این کشور از مرغوب‌ترین پنبه‌های جهان محسوب می‌شود. در رده‌بندی جهانی نیز سوریه دارای رتبه دهم دنیا در کشت وتولید و رتبه ششم دنیا در صادرات این محصول می‌باشد.^[۷]

از دیگر ستون‌های اقتصاد سوریه می‌توان به نفت اشاره نمود. این کشور سالانه ۳۳۳ هزار بشکه به ارزش تقریبی ۳ میلیارد یورو استخراج و از طریق خط لوله به حمص ارسال می‌کند از این مقدار ۱۸۹ هزار بشکه پالایش و مابقی از طریق بندرهای سوریه در دریای مدیترانه صادر می‌شود. این کشور به دارا بودن نوع خاصی از نفت سبک.^[۸] و همچنین استخراج فسفات^[۹] معروف است. از دیگر صنایعی که برای آن آینده‌ای روشن پیش‌بینی می‌شود، گاز طبیعی‌است که چندی پیش میدان‌های گازی عظیمی در مناطق مختلف و علی‌الخصوص در نزدیکی شهر دیرالزور کشف شد واین می‌تواند به شکوفایی هرچه بیشتر اقتصاد سوریه کمک کند^[۱۰] همچنین عملیات اکتشافی جدید نشان از یافت شدن میدان جدیدی از نفت سبک در شهر لاذقیه دارد.^[۱۱]

صنعت بخش مهمی از اقتصاد سوریه را تشکیل می‌دهد. از این صنایع می‌توان نساجی و انواع صنایع غذایی علی‌الخصوص شیرینی پزی اشاره کرد. سوریه پیشگام کشورهای عربی از نظر صنایع است، زیرا صنایع مدرن روز به روز در شهرهای مختلف سوریه رو به گسترش بوده و صنایع تبدیلی و مهندسی و ساخت لوازم الکتریکی خانگی مانند یخچال، فرگاز، ماشین لباس‌شویی، جارو برقی، مایکروفر و همچنین دستگاه‌های الکترونیکی مانند تلویزیون، سیستم‌های صوتی، تلفن، گیرنده‌های ماهواره‌ای (رسیور) و صنایع شیمیایی مانند تولید مواد شوینده و صنایع تولید کابل‌های فشار قوی و فشار متوسط و صنایع ماشین‌سازی و تراکتورسازی ساخت تجهیزات کشاورزی و راه‌سازی و صنایع پوشاک و کاغذسازی از آن جمله‌اند.^[۱۲]

• صنعت خودروسازی

سوریه از طریق همکاری با شرکت‌های خودروسازی ایران وارد صنعت خودروسازی گردید. ایران و سوریه طی توافقی دوجانبه اقدام به تأسیس شرکت ایرانی سوری سیامکو نمودند که سهم ایران ۴۰٪ سهم سوریه ۶۰٪ می‌باشد. اولین تولید این کارخانه ماشینی به نام Sham (سمند) بود. این کارخانه اولین خط تولید کامل خودرو در سوریه بود و با همکاری جمهوری اسلامی ایران راه‌اندازی شد که گام بلندی در راستای پیشرفت صنعت خودروسازی برای تأمین نیاز داخلی و حتی خارجی در سوریه به‌شمار می‌رود.^[۱۳] همچنین در سوریه کارخانه‌ای برای تولید پراید ساخته شد واین ماشین اینک با نام سابادر آن کشور ساخته می‌شود. از دهه‌های پیش در سوریه شرکت‌های فراوانی که بنحوی با صنعت خودروسازی در ارتباط بوده‌اند، فعالیت می‌کنند، این شرکت‌ها اقدام به مونتاژ برخی از خودروها همچنین اتوبوس و مینی‌بوس W-K و ساخت قطعات بدنه و قطعات کامیون وسایر لوازم یدکی همچنین تولید لوازم لوکس ماشین می‌نمایند. منطقه الراموسة در شهر حلب از معروف‌ترین مناطق مونتاژ در سطح خاورمیانه‌است.^[۱۴]

بازرگانی همواره در اقتصاد سوریه مهم بوده‌است. شهرهای سوریه دارای صنایع سنتی مانند بافندگی و بسته‌بندی خشکبار و صنایع سنگین مدرن هستند. با توجه به سیاست‌های اتخاذ شده از دهه ۱۹۶۰ تا اواخر دهه ۱۹۸۰، سوریه از پیوستن به «اقتصاد جهانی» خودداری کرد. با این حال، در اواخر سال ۲۰۰۱، سوریه درخواستی را برای آغاز روند الحاق به سازمان تجارت جهانی (WTO) ارائه کرد. سوریه یکی از طرف‌های اصلی قرارداد عمومی سابق در مورد تعرفه‌ها و تجارت بود، اما در سال ۱۹۵۱ به دلیل پیوستن اسرائیل به آن، از آن خارج شد. عناصر اصلی قوانین تجاری فعلی سوریه باید تغییر کند تا با سازمان تجارت جهانی سازگار باشد. در مارس ۲۰۰۷، سوریه توافقنامه همکاری با اتحادیه اروپا را امضا کرد که هر دو طرف را تشویق می‌کرد تا قبل از سال ۲۰۱۰ در مورد توافقنامه تجارت آزاد مذاکره کنند. بخش عمده واردات سوریه مواد خام ضروری برای صنعت، کشاورزی، تجهیزات و ماشین آلات بوده‌است. صادرات عمده شامل نفت خام، محصولات تصفیه شده، پنبه خام، پوشاک، میوه‌ها و غلات است.^[۱۵]

حمل و نقل دریایی

سوریه از طریق بندرهای خود بر دریای مدیترانه سالانه میلیون‌ها دلار از این طریق کسب می‌کند. مهم‌ترین بندرهای سوریه عبارتند از:

• بندر لاذقیه
• بندر جبله
• بندر طرطوس
• بندر ارواد
• بندر بانیاس