اشغال بحرین
| اشغال بحرین | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||
| طرفهای درگیر | |||||||
 خاندان آل مذکور[الف] |
Supported by: | ||||||
| فرماندهان و رهبران | |||||||
|
نصر آلمذکور[ث] مدن جدفصی[ج] †[۱] سید ماجد جدفصی[چ]الگو:MIA[۲] |
.svg.png){kind=small} احمد آل خلیفه[ح] عبدالله اول آل صباح[خ][۳] | ||||||
| تلفات و خسارات | |||||||
| سنگین | ناشناس | ||||||
اشغال بحرین به پایان حاکمیت ایران بر جزیره بحرین و ضمیمهشدن بحرین بدست شیخنشین الزباره و خاندان آلخلیفه از قبیلهٔ بنی عتبه انجامید.
حکومت زندیه و خلأ قدرت در خلیج فارس
اشغال بحرین در سال ۱۱۶۳ خورشیدی (۱۷۸۳ میلادی) در دورهای از تلاطم سیاسی گسترده در ایران رخ داد. این رویداد در زمان حکومت علیمرادخان زند، ششمین پادشاه زندیه، اتفاق افتاد. از دست رفتن بحرین تنها یک واقعه محلی نبود، بلکه مستقیماً نتیجه ضعف رو به افزایش حکومت مرکزی ایران در اواخر دوره زندیه بود. مرگ کریمخان زند در سال ۱۷۷۹ به خلأ قدرت منجر شد و نزاعهای داخلی برای جانشینی، به سرعت توانایی دولت زندیه را برای مدیریت و دفاع از مناطق دوردست، به ویژه در حاشیه خلیج فارس، کاهش داد. منابع تاریخی به صراحت بیان میکنند که درگیریهای زندیه بر سر جانشینی، حکومت را از بیرون راندن مهاجمان آل عتوب از بحرین ناتوان ساخت. این نشان میدهد که فتح بحرین یک رویداد ناگهانی یا غیرمنتظره نبود، بلکه پیامد مستقیم و قابل پیشبینی زوال یک امپراتوری بود.[۴][۵]
ضعف زندیه در دوره جانشینی زمینه را برای قدرتگیری نیروهای منطقهای فراهم کرد. دولت زندیه به قدری درگیر مشکلات داخلی بود که نصر آل مذکور، حاکم بوشهر و بحرین، مجبور شد به تنهایی در برابر حمله الزباره بایستد، و علیرغم درخواست کمک دولت مرکزی قادر به اعزام پشتیبانی نظامی قابل توجه نبود. این شرایط به وضوح یک زنجیره رویدادها را نشان میدهد که شامل مرگ کریمخان زند، نزاعهای داخلی میان زندیه، تضعیف اقتدار مرکزی، عدم توانایی در دفاع از سرزمینهای دوردست مانند بحرین، و حمله موفقیتآمیز یک قدرت کوچک قبیله بنام الزباره است.[۶]
ظهور الزباره بعنوان یک قطب تجاری جدید
همزمان با تضعیف زندیه، الزباره در شمال شبهجزیره قطر به سرعت به عنوان یک مرکز تجاری قدرتمند ظهور کرد. این شهر توسط خانواده آل خلیفه، از قبایل بنی عتبه که در ابتدا از نجد عربستان به کویت و سپس به سواحل قطر مهاجرت کرده بودند، تأسیس شد. رشد اقتصادی الزباره به طور قابل توجهی با مهاجرت تجار ثروتمند از بصره پس از اشغال آن توسط ایران در سال ۱۷۷۶ تسریع شد. این ورود سرمایه و دانش، الزباره را قادر ساخت تا به یک مرکز مهم تجارت مروارید تبدیل شود و عملاً انحصار تجارت مروارید میان شرق شبهجزیره عربستان و هند را به دست آورد.[۷][۸][۹]
جستارهای وابسته
یادداشت
- ↑ آل مذکور به یک خاندان قدرتمند محلی اشاره دارد که از اواخر دوره صفویه تا اوایل قاجار یعنی از حدود ۱۱۲۸ تا ۱۲۳۴ خورشیدی، بر بندر بوشهر و برای مدتی نیز بر جزیره بحرین، حکومت میکردند. این خاندان نقشی کلیدی در تاریخ خلیج فارس ایفا کردند. این خاندان از اعراب بنی معین بودند که از نجد عربستان به بوشهر مهاجرت کرده بودند. قدرت آنها پس از مرگ نادرشاه افشار در سال ۱۱۲۶ خورشیدی (۱۷۴۷ میلادی) که باعث ضعف دولت مرکزی شد افزایش یافت. شیخ ناصر اول آل مذکور که توسط نادرشاه به عنوان حاکم بندر بوشهر منصوب شده بود توانست با توسعه این بندر به یک پایگاه دریایی مهم نفوذ و قدرت خاندان خود را تثبیت کند. قلمرو اصلی آل مذکور بندر بوشهر بود که به یکی از مهمترین مراکز تجاری و سیاسی در خلیج فارس تبدیل شد. آنها روابط تجاری گستردهای با کمپانیهای اروپایی بهویژه کمپانی هند شرقی، داشتند. یکی از مهمترین دستاوردهای آنها تسلط بر جزیره بحرین بود. در سال ۱۱۶۲ خورشیدی (۱۷۸۳ میلادی) در پی جنگ با قبیله بنی عتبه (که در آن زمان حاکم زباره بودند)، آل مذکور کنترل بحرین را از دست دادند و بنی عتبه حکومت خود را در آنجا برقرار کردند. حکومت خاندان آل مذکور تا دوره قاجار ادامه یافت، اما با سیاستهای ناصرالدین شاه، به تدریج قدرتشان کاهش پیدا کرد. سرانجام به دلیل نارضایتی تجار و سیاستهای حکومت مرکزی، ناصرالدین شاه در سال ۱۲۳۴ خورشیدی (۱۸۵۵ میلادی) شیخ ناصر دوم آل مذکور را از حکمرانی بوشهر عزل کرد و به این ترتیب، حکمرانی مستقیم این خاندان بر بوشهر به پایان رسید.
- ↑ خاستگاه خاندان آل خلیفه در قطر شیخنشین زباره یک مرکز تجاری و صید مروارید باستانی بود که در اواخر قرن ۱۸ میلادی در سواحل شمال غربی شبهجزیره قطر رونق گرفت. این شهر نقشی محوری در تاریخ منطقه ایفا کرد و به عنوان خاستگاه خاندان حاکم بر بحرین، آل خلیفه، شناخته میشود. شهر زباره توسط قبیله بنی عتبه (که شامل خاندانهای آل خلیفه و آل صباح میشدند) در دهه ۱۱۴۰ خورشیدی (۱۷۶۰ میلادی) تأسیس شد. این قبیله از کویت به زباره مهاجرت کرده بودند. به دلیل موقعیت جغرافیایی مناسب و دسترسی به آبهای کمعمق غنی از مروارید، زباره به سرعت به یکی از مهمترین بنادر تجاری و مراکز صید مروارید در خلیج فارس تبدیل شد و با شرکتهای اروپایی از جمله کمپانی هند شرقی روابط تجاری گستردهای داشت. اوج اهمیت زباره در جریان درگیری با آل مذکور، حاکمان بوشهر و بحرین، رخ داد. در سال ۱۱۶۲ خورشیدی (۱۷۸۳ میلادی)، جنگی بین خاندان آل خلیفه به رهبری احمد بن محمد آل خلیفه (مؤسس سلسله کنونی آل خلیفه در بحرین) و نیروهای آل مذکور در گرفت. نتیجه این جنگ، پیروزی بنی عتبه و فتح بحرین بود. پس از پیروزی، خاندان آل خلیفه پایتخت خود را از زباره به جزیره بحرین منتقل کردند. این رویداد نقطه عطفی در تاریخ منطقه بود؛ چرا که منجر به تأسیس شیخنشین بحرین شد و حکومت خاندان آل خلیفه در این جزیره تا به امروز ادامه یافته است. با انتقال قدرت و ثروت به بحرین، اهمیت زباره به تدریج کاهش یافت. شهر در سال ۱۱۸۹ خورشیدی (۱۸۱۱ میلادی) توسط حاکمان عمان ویران شد و پس از آن، به تدریج متروکه شد و زیر شنهای بیابان مدفون گشت. این فرآیند، موجب حفاظت از آثار باستانی شهر شد. امروزه مجموعه باستانشناسی زباره به عنوان یک میراث جهانی یونسکو شناخته میشود. این محوطه، شامل ویرانههای شهر باستانی، از جمله خانهها، مساجد، و استحکامات دفاعی است و اطلاعات ارزشمندی درباره زندگی در شهرهای تجاری قرن ۱۲ خورشیدی (۱۸ میلادی) در خلیج فارس ارائه میدهد. قلعه مدرن زباره که در سال ۱۳۱۷ خورشیدی (۱۹۳۸ میلادی) در نزدیکی این محوطه ساخته شد، امروزه به عنوان نمادی از این منطقه تاریخی شناخته میشود.
- ↑ عتوبیان (Utub) یک کنفدراسیون قبیلهای قدرتمند از اعراب بود که در قرن ۱۲ خورشیدی (۱۸ میلادی) در منطقه خلیج فارس به شهرت رسید. این قبایل با مهاجرت به سواحل، نقشی محوری در تأسیس شیخنشینهای کویت و بحرین ایفا کردند. شهر زباره در شبهجزیره قطر، به مدت کوتاهی به مرکز قدرت آنها تبدیل شد. عتوبیان از نوادگان قبیله عنزه بودند که از منطقه نجد در مرکز عربستان به سمت سواحل خلیج فارس مهاجرت کردند. این کنفدراسیون شامل خاندانهای اصلی زیر بود: آل صباح: بنیانگذاران و حاکمان کویت. آل خلیفه: بنیانگذاران و حاکمان بحرین. الجلاهمه: یکی از قبایل متحد اولیه که بعدها از کنفدراسیون جدا شد. این قبایل در ابتدا به کویت مهاجرت کردند و در آنجا به فعالیتهای تجاری و صید مروارید پرداختند. اما با افزایش جمعیت و تنشهای داخلی، بخشی از آنها، به ویژه خاندان آل خلیفه، در حدود سالهای ۱۱۴۰ خورشیدی (۱۷۶۰ میلادی) به زباره در قطر منتقل شدند. در زباره، عتوبیان به سرعت یک بندر پررونق و یک مرکز مهم تجاری ایجاد کردند. آنها از موقعیت استراتژیک این منطقه برای گسترش تجارت و صید مروارید استفاده کردند. قدرت آنها تا جایی افزایش یافت که به چالش اصلی برای آل مذکور، حاکمان بوشهر و بحرین، تبدیل شدند. در سال ۱۱۶۲ خورشیدی (۱۷۸۳ میلادی)، به دلیل اختلافات تجاری و سیاسی، جنگی بین عتوبیان در زباره و حاکمان آل مذکور درگرفت. در این جنگ، احمد بن محمد آل خلیفه (از عتوبیان) توانست نیروهای آل مذکور را شکست دهد و بحرین را به قلمرو خود اضافه کند. پس از این پیروزی، خاندان آل خلیفه پایتخت خود را از زباره به بحرین منتقل کردند. این هجرت، نقطه عطفی در تاریخ منطقه بود و منجر به تأسیس شیخنشین بحرین شد. با استقرار آل خلیفه در بحرین، کنفدراسیون بنی عتبه عملاً به دو شاخه اصلی تقسیم شد. آل صباح در کویت ماندند و حکومت خود را حفظ کردند، در حالی که آل خلیفه در بحرین به حکومت رسیدند. قبیله الجلاهمه نیز از این اتحاد جدا شد و به عمان مهاجرت کرد.
- ↑ قبیله ظفیر یک قبیله عرب صحراگرد (بادیهنشین) با ریشهای از منطقه نجد و حجاز است که در قرون ۱۲ و ۱۳ خورشیدی (۱۸ و ۱۹ میلادی) به دلیل قدرت و نفوذ خود در شمال شرقی شبهجزیره عربستان به شهرت رسید. این قبیله نقش مهمی در تاریخ منطقه خلیج فارس ایفا کرد و در برخی از وقایع کلیدی، متحد قبایل دیگر بود. قبیله ظفیر از نسل بنی لام از قبیله بزرگ طیء قحطانیه هستند. آنها در ابتدا در نزدیکی مدینه در حجاز ساکن بودند و سپس به نجد و از آنجا به سمت شمال شرق شبهجزیره عربستان مهاجرت کردند. منازل اصلی آنها در منطقهای گسترده از کویت امروزی تا حفر الباطن در جنوب و رود فرات در شمال امتداد داشت. امروزه، اعضای این قبیله در کشورهای مختلفی مانند کویت، عربستان سعودی، عراق و سوریه پراکنده هستند. قبیله ظفیر در جریان جنگهای منطقه، به ویژه در جنگ سال ۱۱۶۲ خورشیدی (۱۷۸۳ میلادی) که به اشغال بحرین معروف است، متحد مهمی برای عتوبیان (شامل آل خلیفه و آل صباح) بودند. منابع تاریخی نشان میدهند که آنها به درخواست شیخ احمد بن محمد آل خلیفه، نیروهای خود را برای حمایت از بنی عتبه در جنگ علیه آل مذکور فرستادند و این اتحاد نقش مهمی در پیروزی عتوبیان و تصرف این قبیله در طول تاریخ خود، درگیر جنگهای متعددی با قبایل دیگر و حکومتهای محلی در نجد و عراق بودهاند. آنها به شجاعت و مهارت جنگی خود شهرت داشتند. امروزه قبیله ظفیر به عنوان یکی از قبایل اصلی و مهم در تاریخ شبهجزیره عربستان شناخته میشود. بسیاری از اعضای آن در مناصب مهم سیاسی و اجتماعی در کشورهای منطقه حضور دارند و میراث فرهنگی خود را حفظ کردهاند.
- ↑ نصر آل مذکور به شیخ نصر اول، دومین حاکم خاندان آل مذکور در بوشهر، اشاره دارد. او فرزند و جانشین شیخ ناصر خان ابومهری، بنیانگذار این خاندان بود. او در دوران حکومت خود، بوشهر و جزیره بحرین را تحت کنترل داشت، اما در نهایت بحرین را در جنگ با اعراب بنی عتبه از دست داد. او تا سال ۱۲۱۵ هجری قمری (۱۸۰۰ میلادی) حکومت کرد.
- ↑ مدن جدفصی (Madan Al-Jidhafsi) به یکی از فرماندهان نظامی منصوب آل مذکور در بحرین بود. او در جریان حمله بنی عتبه به بحرین در سال ۱۱۶۲ ه.ش فرماندهی نیروهای ایرانی را بر عهده داشت. او در این نبرد در کنار نیروهای شیخ نصر آل مذکور جنگید تا از حاکمیت ایران بر بحرین دفاع کند. نام او در منابع تاریخی به عنوان یکی از کشتهشدگان در جریان این نبرد سرنوشتساز ثبت شده است که به شکست نهایی و از دست رفتن بحرین توسط حکومت آل مذکور منجر شد. بنابراین، مدن جدفصی چهرهای کلیدی در تاریخ کوتاه حاکمیت آل مذکور بر بحرین و جنگهای پایانی آن محسوب میشود. نام جدفصی به یک خاندان قدیمی و برجسته در بحرین اشاره دارد. این نام از نام روستایی به نام جدحفص (Jidhafs) در بحرین گرفته شده است.
- ↑ سید ماجد جدفصی (Sayed Majed Al-Jidhafsi) به یک شخصیت کلیدی در تاریخ بحرین و سقوط آن از دست حکومت آل مذکور اشاره دارد. او یک فرمانده و چهرهٔ سیاسی در بحرین در اواخر قرن هجدهم میلادی بود. او نیز همانند مدن جدفصی، سید ماجد نیز یکی از فرماندهان منصوب حاکم آل مذکور (شیخ ناصر) در بحرین بود و مسئولیتهای اداری و سیاسی را بر عهده داشت. بر اساس برخی منابع تاریخی، سید ماجد جدفصی نقش بسیار مهمی در دعوت از خاندان آل خلیفه و متحدانشان برای حمله به بحرین داشت. او به دلیل درگیریهای سیاسی و رقابت با دیگر مقامات محلی، با آنها تبانی کرد و به آنها قول کمک داد تا حاکمیت آل مذکور را سرنگون کنند. سید ماجد پس از سقوط بحرین و استقرار حکومت آل خلیفه، سرنوشت نامعلومی پیدا کرد. برخی منابع میگویند او کشته شد، برخی دیگر معتقدند او غرق شد یا به ایران گریخت و در آنجا نسلی از او باقی ماند. این نام در منابع تاریخی در کنار نام مدن جدفصی به عنوان یکی از مهمترین شخصیتهای مرتبط با وقایع منجر به از دست رفتن بحرین توسط ایران و روی کار آمدن آل خلیفه مطرح میشود.
- ↑ شیخ احمد بن محمد آل خلیفه، ملقب به الفاتح، اولین حاکم خاندان آل خلیفه در بحرین و بنیانگذار سلسله کنونی حاکم بر این کشور است. او با رهبری قبیله بنی عتبه، موفق به تصرف بحرین و پایان دادن به حکومت محلی آل مذکور شد. احمد بن محمد در حدود سال ۱۱۰۴ خورشیدی (۱۷۲۵ میلادی) در کویت متولد شد. او با همراهی پدرش، محمد بن خلیفه، به شبهجزیره قطر مهاجرت کرد و در تأسیس شهر زباره نقش مهمی داشت. زباره به سرعت به یک مرکز تجاری و پایگاه قدرت برای خاندان آل خلیفه تبدیل شد. اوج فعالیتهای احمد الفاتح در سال ۱۱۶۲ خورشیدی (۱۷۸۳ میلادی) رخ داد. در آن زمان، نیروهای آل مذکور که بر بوشهر و بحرین حکومت میکردند، به زباره حمله کردند. احمد بن محمد در پاسخ، نیروهای بنی عتبه و قبایل متحد، از جمله ظفیر، را رهبری کرد. نیروهای احمد الفاتح نه تنها حمله به زباره را دفع کردند، بلکه به تعقیب دشمن در دریا پرداختند و موفق به تصرف جزیره بحرین شدند. این پیروزی تاریخی، نقطه عطفی در سرنوشت خاندان آل خلیفه بود. پس از فتح، احمد بن محمد آل خلیفه در سال ۱۱۶۲ خورشیدی (۱۷۸۳ میلادی) به عنوان اولین حاکم آل خلیفه در بحرین، حکومت خود را تأسیس کرد. او تا زمان وفاتش در سال ۱۱۷۴ خورشیدی (۱۷۹۵ میلادی) بر این کشور حکومت کرد و پایههای قدرت خاندان خود را تثبیت نمود. به دلیل این پیروزی بزرگ، او در تاریخ به «احمد الفاتح» (احمد فاتح) مشهور شد و تمام حاکمان بعدی بحرین از نسل او هستند. با وجود اینکه پس از مرگ او تنشهای داخلی در خاندان آل خلیفه شکل گرفت، اما میراث وی به عنوان بنیانگذار بحرین مدرن تا به امروز باقی مانده است.
- ↑ شیخ عبدالله اول بن صباح الصباح، سومین حاکم شیخنشین کویت و اولین فرد از خاندان آل صباح بود که از لقب شیخ برای خود استفاده کرد و حکومت را در این خاندان موروثی ساخت. دوران حکمرانی او که از حدود سال ۱۱۵۴ تا ۱۲۰۰ خورشیدی (۱۷۷۶ تا ۱۸۱۴ میلادی) به طول انجامید، برای کویت حیاتی بود؛ زیرا در این دوره پایههای قدرت خاندان الصباح به شکل قطعی تثبیت شد. پس از مرگ عمویش، شیخ صباح اول، و برادرش، شیخ عبدالله، به قدرت رسید. دوران او با ثبات سیاسی و رونق اقتصادی قابل توجهی همراه بود. کویت در این زمان به یک مرکز مهم تجاری و دریایی برای کشتیها و بازرگانان منطقه تبدیل شد. شیخ عبدالله با تدبیر و درایت، توانست روابط خود با قبایل اطراف و قدرتهای منطقهای مانند امپراتوری عثمانی را مدیریت کند و استقلال داخلی شیخنشین کویت را حفظ کند. او اولین حاکم آل صباح بود که جانشینی را در خاندان خود موروثی کرد و به این ترتیب، مسیر حکومت آیندگان این خاندان را هموار ساخت. در زمان حکومت او، کویت به پناهگاهی برای برخی قبایل و خاندانهای مهم دیگر، مانند قبیله عتیبیها، تبدیل شد. این اقدام باعث افزایش جمعیت و تقویت موقعیت کویت در برابر رقبای منطقهای گشت. در سال ۱۱۶۲ خورشیدی (۱۷۸۳ میلادی)، در جریان حمله نیروهای زندیه به بصره، بسیاری از بازرگانان بصره به کویت پناه آوردند و این امر موجب رونق هرچه بیشتر اقتصاد و تجارت کویت شد. در اواخر حکمرانی او، کویت با چالشهای ناشی از گسترش نفوذ دولت سعودی اول و حملات نیروهای وهابی مواجه شد. او توانست با مقاومت در برابر این حملات، استقلال کویت را حفظ کند. شیخ عبدالله اول الصباح به عنوان تثبیتکننده و بنیانگذار دولتمداری در خاندان الصباح شناخته میشود. اقدامات او در موروثی کردن حکومت و ایجاد روابط پایدار با قدرتهای خارجی و محلی، میراثی را بر جای گذاشت که به کویت اجازه داد تا در قرون بعدی به یک کشور مستقل و باثبات تبدیل شود.
منابع
- ↑ انوار البدرين للشيخ علي بن حسن البلادي البحراني مات في الحرب
- ↑ عقد اللآل في تاريخ أوال
- ↑ Al-Haroon, Jalal ibn Khalid (2010). History of the Huwala and Utubs p 147-150
- ↑ «دیپلماسی انگلیس در جدایی پیوندهای بحرین و ایران». راسخون. دریافتشده در ۲۰۲۵-۰۹-۲۳.
- ↑ «روایت خسرو معتضد از جدایی بحرین». آپارات. دریافتشده در ۲۰۲۵-۰۹-۲۳.
- ↑ «انتزاع آل خليفة حكم البحرين من آل مذكور التابعين لحكام فارس». dorar.net (به عربی). دریافتشده در ۲۰۲۵-۰۹-۲۳.
- ↑ «الزبارة حق .. وما ضاع حق وراءه مطالب». www.delmonpost.com (به عربی). دریافتشده در ۲۰۲۵-۰۹-۲۳.
- ↑ Centre, UNESCO World Heritage. "Al Zubarah Archaeological Site". UNESCO World Heritage Centre (به انگلیسی). Retrieved 2025-09-23.
- ↑ "حرب الزبارة وبوشهر (1782-1783)". ويكيبيديا (به عربی). 2025-06-18.