نکهت (همسر شاه عباس دوم)

نکهت خانم^[۱] ملکه همسر، شاه عباس دوم (۱۶۴۲–۱۶۶۶) و ملکه مادر شاه سلیمان یکم (۱۶۶۶–۱۶۹۴) شد.^[۱][۲][۳]صفی میرزا که بعدها خود را شاه سلیمان نامید حدود بیست سال تا زمانی که مادرش حیات داشت تحت نفوذ او قرار گرفته بود^[۴]او یکی مقتدرترین و بانفوذ ترین ملکه های مادر دوران صفوی بود.

نکهت خانم اصالتی چرکس داشت و همسر صیغه‌ای شاه عباس دوم بود و زمانی که شاه تنها ۱۶ سال داشت با او همبستر شد و در فوریه سال ۱۶۴۶ سام میرزا را به دنیا آورد. وجاهت و صفات فوق‌العاده نکهت چنان دل شاه را ربوده بود که به مقام بانوی بانوان حرم شاهی رسید.^[۵] او رابطه بدی با نورالنساء خانم مادر حمزه میرزا داشت و او را مسئول بر کناری پسرش از جانشینی سلطنت می‌دانست.^[۶]هرگونه تلاش شاه عباس دوم برای کنترل قدرت و خنثی سازی توطئه همسرانش نکهت خانم چرکسی و نورالنساء خانم گرجی علیه یکدیگر و حتی جلوگیری از دخالت آنان در مسائل حکومتی کاملاً بی اثر بود^[۷][۸]

هنگامی که عباس دوم درگذشت، بزرگان کشور تصمیم گرفتند حمزه میرزا پسر کوچک او را به سلطنت برسانند اما با مخالفت خواجه‌ای که مسئول تربیت شاهزاده بود مواجه شدند و در نهایت به سلطنت سام میرزا رای دادند. وقته که خبر مرگ شاه را به نکهت خانم دادند و خواستار بردن سام میرزا شدند. نکهت به مخالفت با خواجه‌ها پرداخت و گمان می‌کرد که آن‌ها قصد قتل شاهزاده را دارند اما در نهایت با میانجی‌گری عده‌ای از زنان حرم‌سرا رضایت داد پسرش را ببرند.^[۹]

ظاهراً نکهت خانم بوده که مدعی شده طالع نحسی موجب بیماری فرزندش شده و تاج‌گذاری او باید از نو انجام گیرد. خست را هم او به شاه سلیمان آموخت.^[۱۰]

مادر شاه سلیمان را میتوان مقتدرترین ملکه مادر در دوره صفویه به شمار آورد که این امر از طرفی معلول شرایط خاص زمان شاه سلیمان از جمله تشکیل شورای حرمسرا و مشارکت ملکه مادر در آن و از سوی دیگر معلول شخصیت کاریز ماتیک مادر شاه سلیمان است. کاردانی و لیاقت این زن از همان آغاز سلطنت پسرش به منصه ظهور رسید^[۱۱]شاه سلیمان پس از بزرگ شدن در حرمسرا در انزوا، «چیزی از هنر حکومت نمی‌دانست»، بنابراین ملکه مادر خیلی زود کنترل شاه را به دست گرفت و اداره امور را از حرمسرا اداره کرد. ژان شاندن، جهانگرد فرانسوی، نوشت که شاه سلیمان «احترام بی‌حد و حصری به مادرش داشت و «مداخله او در حکومت را مناسب می‌دانست». به قدرت رسیدن وزیر اعظم نشان می‌دهد که علیرغم تلاش‌ها برای محدود کردن کنترل زنان در سیاست، زنان نخبه صفوی همچنان جایگاه‌های معتبری در جامعه داشتند.^[۱۲]

هنگامی که کشور بر اثر خشکسالی و طبیعی و بی کفایتی شاه که بیماری اش نیز آن را تشدید میکرد بحرانی در کشور ایجاد شد و خزانه خالی ماند مادر شاه سلیمان که به قول شاردن نسبت به پسرش به حکومت سزاوارتر بود وارد صحنه شد و امور مالی را تحت کنترل خویش درآورد و از بذل و بخشش های بی جا پسرش جلوگیری کرد^[۱۳]وی همچنین علاوه بر امور مالی در عزل و نصب والیان و صاحب منصبان ایالات نیز مداخله میکرد. چنانچه در مورد وزارت کرمان حمایت مادر شاه سلیمان از حاتم بیگ در جزینی وزیر نالایق کرمان موجب شد او بیست و پنج سال تمام عهده دار این منصب باشد. علاوه بر اختیارات فوق الذکر، حفاظت از مهر بزرگ شاه که در حرمسرا نگهداری میشد و در اختیار خواجه سرایان قرار داشت در این دوره به مادر شاه واگذار شد.^[۱۴]

مادر شاه سلیمان از نفوذ کلام عجیبی در پسرش برخوردار بود در پاره ای از مواقع از این حربه برای مهار خشم سرکش و امیال لجام گسیخته ی شاه استفاده میکرد برای نمونه، هنگامی که شاه سلیمان در تفرجگاهی ناخواسته موجب مرگ یکی از زنان سوگلی اش شد و برای لحظه ای دچار جنون شد -به طوری که با خنجر به سمت اطرافیانش حمله ور شد تنها مادرش بود که توانست با فریادی از سر خشم، شاه را به حالت طبیعی خود بازگرداند^[۱۵]

مادر شاه سلیمان یکی از معدود زنانی بود که به خاطر او محلی را قرق میکردند و این نشان دهنده اوج اقتدار این ملکه است. شاردن ماجرای یکی از این قرق ها را چنین نقل میکند: «روزی مادر پادشاه هوس کرد، چیزهای گران بهایی را که در زمان های دور وسیله پادشاهان قدیم و متأخر در قلعه شهر گرد آمده بود یا خریداری شده بود یا پادشاهان دیگر به هدیه فرستاده بودند ببیند، بدین مناسبت قسمتی از شهر را قرق کردند تا آن زمان چنین اتفاقی روی نداده بود^[۱۶]

در این دوره آغا مبارک متصدی امور مالی مادر شاه بود و از جمله وظایف او نظارت بر امور مالی جلفا بود که از دوره شاه صفی تیول ملکه مادر محسوب میشد و به همین دلیل نیز، ملکه مادر خود را حامی ارامنه جلفا میدانست؛ چنان که در دوره شاه سلیمان، هنگامی که علی قلی خان سردار کل میخواست مالیاتی اضافی بر آنان تحمیل کند مردم جلفا توسط آغامبارک، شکایت خود را تسلیم ملکه مادر کردند و خواستار رسیدگی به شکایتشان شدند^[۱۷]علاوه بر خواجه سرایان مادر شاه چون واسطه ازدواج دختران حرم با بزرگان دربار بود، با آنان نیز در ارتباط بود و به گفته شاردن گفتگوهای پنهانی داشت و بزرگان دربار سعی داشتند تا از طریق این پیوندها محبت و عنایت ملکه مادر را معطوف خود سازند^[۱۸]

او همانند سایر زنان دربار اموالش را به مقابر امامان شیعه در عراق بخشید که در آن دوران «به‌طور رسمی» طبق عهدنامه زهاب تحت کنترل عثمانی‌ها بودند.^[۲] روشن نیست در سال‌های بعد چه بر سر او آمد.^[۱۰]

• Bierbrier, Morris (1998). "The Descendants of Theodora Comnena of Trebizond". The Genealogist. 12 (1).
• متی، رودی (۲۰۱۲). ایران در بحران: زوال صفویه و سقوط اصفهان. نشر مرکز. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۱۲-۲۲۴-۹.
• Matthee, Rudi (2015). Encyclopaedia Iranica http://www.iranicaonline.org/articles/solayman-1. {{cite encyclopedia}}: Missing or empty |title= (help)
• Newman, Andrew J. (2008). Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire. I.B.Tauris. ISBN 978-0-85771-661-3.