سغناق
سِغناق نام یک شهر باستانی در قسمت سفلای سیردریا بود. مردم این شهر در حمله مغول به خوارزمشاهیان پایداری سختی کردند. اما در طی حملهٔ مغولان این قصبه که مردمش فرستاده مغولان را کشته بودند به تصرف درآمد و همهٔ ساکنان آن بهقتل رسیدند.[۱]
سغناق (زبان جغتایی/زبان قپچاقی: سغناق؛ قزاقی: Сығанақ، آوانگاری: Syğanaq) شهری کهن در آسیای مرکزی (در استان قزلاوردا امروزی) بود. این شهر پایتخت اردوی آبی (همان اردوی سفید در منابع فارسی) بود، هرچند امروزه تقریباً ناشناخته است. ناحیهای که سغناق در آن قرار داشت فاراب نامیده میشد. این شهر میان آبادیهای اسپیجاب و جند جای داشت. نام آن به معنی «جای پناه» است، نامی که در نواحی دیگر نیز، بهویژه در قفقاز جنوبی، یافت میشود.
به گفتهٔ هتوم پاتمیچ، سغناق در کوهستان قرهداغ قرار داشت، جایی که رود قرهایچوک، شاخهای از سیردریا، سرچشمه میگیرد. یولیوس کلاپروت میگوید این شهر بر کرانهٔ رود موتکان، یکی از شاخههای سمت راست سیردریا که از کوههای قَراتاو میآید، قرار داشته، اما منبعی برای گفتهاش ذکر نکرده است. شریفالدین از سبران و سغناق بهعنوان دو شهر مرزی ترکستان نام میبرد و میگوید سغناق در ۴۰ کیلومتری فاراب بوده است؛ کتاب زندگینامهای بهنام طبقات الحنفیة نوشتهٔ کتوی آن را نزدیک شهر یَسی (یعنی شهر امروزی ترکستان، قزاقستان) قرار داده است. آرمین وامبری ترکشناس و جهانگرد مجار در سدهٔ نوزدهم، بدون ذکر منبع، میگوید جند به کانالی وصل بوده است. به نظر میرسد سغناق یکی از مهمترین آبادیهای ترکنشین در شرق دریای خزر بوده، همراه با ینگیکنت، ساوران یا سبران و دیگر شهرها. محمود کاشغری آشکارا میگوید که این شهر از غزها بوده است. شمسالدین مقدسی نیز آن را با اترار مرتبط دانسته و میگوید «۲۴ فرسنگ بالاتر از سیردریا» جای داشته است. بر پایهٔ این دادهها، جایگاه محتمل آن حوالی بابای کورگان دانسته شده، و سرانجام، سوناق کورگان در چند کیلومتری شمال خاوری تیومن آریک، در امتداد خطآهن اورنبورگ–تاشکند، بهعنوان ویرانههای سغناق شناسایی شد.
تاریخ
گمان میرود که در سدهٔ دهم، شهری نیمهیکجانشین از اغوزها در نزدیکی مرز وجود داشته که در آن کالاهای خود را با فرآوردههای دولتهای مسلمان جنوب مبادله میکردند. حدود العالم یاد میکند که در آنجا کمان برای صادرات ساخته میشده است. این ناحیه به «دارالکفر» شناخته میشد. در سدهٔ دوازدهم، پایتخت اردوی زرین (که هنوز مشرک بود) بود و در معرض یورشهای «غازیان» قرار داشت. دستکم دو یورش (غزوات) شناخته شده است: یکی در سال ۱۱۵۲ و دیگری در ۱۱۹۵ از سوی خوارزم، دومی در روزگار فرمانروایی قیرتوغو خان بر سغناق روی داد. اما در آغاز سدهٔ سیزدهم علاءالدین محمد خوارزمشاه این سرزمین را گشود و به قلمروش پیوست؛ چند سال بعد، فرمانروایی او با چنگیز خان جایگزین شد که در سال ۱۲۲۰ پس از محاصره منطقه را گشود و مردم را قتلعام کرد.
در اواخر سدهٔ چهاردهم، این شهر به تیمور پیوست. در سال ۱۴۲۷، براق خان، خان اردوی آبی و اردوی زرین، سغناق را از شاهرخ تیموری، پسر تیمور، خواست، اما او نپذیرفت؛ براق تیموریان را شکست داد و شهر را تصرف کرد؛ پس از مرگ او (حدود ۱۴۲۸)، تیموریان دوباره آن را به دست گرفتند، اما ابوالخیر خان، بنیانگذار خانات ازبک، در سال ۱۴۴۶ آن را گشود. در ۱۴۵۷، نبرد کوک کاشانه (کُک کاشانه) در ۷ کیلومتری جنوب شهر رخ داد، جایی که قالمیقها ازبکان را شکست دادند و ابوالخیر ناگزیر شد هرگونه صلحی را که اوز تیمور قالمیق پیشنهاد دهد بپذیرد. شیبک خان، بازبنیانگذار خانات ازبک، در ناحیهٔ سغناق زاده شد. در سدهٔ شانزدهم، این شهر به قزاقها تعلق داشت، اما اهمیتش را از دست داد و سرانجام ناپدید شد.
پانویس
جستارهای وابسته
منابع
- ستوده، حسین قلی (۱۳۵۰). «علل تهاجم چنگیز خان به ایران و فداکاریهای ایرانیان در برابر این تهاجم». بررسیهای تاریخی (۳۱).
- Howorth, Henry Hoyle: History of the Mongols, from the 9th to the 19th Century. Part II, division I. The so-called tartars of Russia and Central Asia. London: Longmans, Green and Co, 1880.