رضا پهلوی

رضا پهلوی
رضا پهلوی در ۲۰۲۴
ولیعهد سلطنت مشروطه ایران[۱]
دوران۱۴ آبان ۱۳۳۹ – ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ [۲]
پس ازمحمدرضا پهلوی
پیش ازلغو سمت
زاده۹ آبان ۱۳۳۹ ‏(۶۵ سال)
تهران، ایران
همسریاسمین پهلوی (ا. ۱۳۶۵)
فرزند(ان)۳ دختر؛ نور، ایمان و فرح
ائتلافشورای ملی ایران (۱۳۹۲–۱۳۹۶)[۳]
دودمانپهلوی
پدرمحمدرضا پهلوی
مادرفرح پهلوی
پیشه
  • فعال سیاسی
  • نویسنده
  • فعال حقوق بشر[۴][۵]
محل تحصیلکالج ویلیامز
دانشگاه آمریکایی قاهره
دانشگاه کالیفرنیای جنوبی (بی‌ای)
وبگاه
امضاء
عناوین
شاهزاده رضا پهلوی
عنوان مرجعوالاحضرت شاهزاده رضا پهلوی
عنوان گفتاریشاهزاده رضا پهلوی
عنوان دیگردر زمان ولیعهدی:
والاحضرت همایون ولایتعهد

رضا پهلوی (زادهٔ ۹ آبان ۱۳۳۹) که با عنوان شاهزاده رضا پهلوی نیز خطاب می‌شود، فرزند ارشد آخرین شاه ایران، محمدرضا پهلوی و همسرش شهبانوی ایران، فرح پهلوی است که از ۴ آبان ۱۳۴۶ تا ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، واپسین ولیعهد سلطنت مشروطه ایران بود و با عنوان رسمی والاحضرت همایون ولایتعهد خطاب می‌شد. او هم‌اکنون برجسته‌ترین رهبر مخالفان نظام جمهوری اسلامی است و برای رهبری دورهٔ گذار ایران به همراهی فعالان اپوزیسیون پس از فروپاشی جمهوری اسلامی با پروژه‌های ققنوس و شکوفایی ایران اعلام آمادگی کرده است که وی را به مهم‌ترین فرد و رهبر انقلاب ملی ایران تبدیل می‌کند.[۲۰]

او که در ۱۷ سالگی برای گذراندن دوره‌های آموزشی نظامی خلبانی به پایگاه نیروی هوایی ریس در تگزاس رفته بود، فقط به فاصله مدتی کوتاه پس از سفرش، در دی‌ماه ۱۳۵۷ و هم‌زمان با وقوع انقلاب، خانواده‌اش ناچار به ترک ایران شدند، از این رو او آموزش نظامی خود را در اسفند همان سال به پایان رساند و سپس به خانواده‌اش پیوست که ابتدا در مراکش اقامت گزیدند و پس از آن به باهاما و سپس به مکزیک رفتند. پیش‌تر، رضا پهلوی از تاریخ ۱۴ آبان ۱۳۳۹ و با فرمان محمدرضا شاه پهلوی ولیعهد ایران شده بود[۲۱] و وارث بلافصل پادشاهی گردیده بود، سرانجام و پس از استقرار در قاهره پایتخت مصر، و در پی درگذشت پدرش در سال ۱۹۸۰، لقب «رضا شاه دوم» را گرفت و فعالیت‌های سیاسی خود را آغاز کرد.[۲۲]

او به عنوان فعال سیاسی و یکی از مخالفان برجسته نظام جمهوری اسلامی ایران شناخته می‌شود.[۲۳][۲۴] او تلاش کرد تا اپوزیسیون ایرانی را در کنفرانس خود یعنی همکاری ملی برای نجات ایران متحد کند و برنامه‌ای برای بازسازی اقتصاد ایران ایجاد کرد که پروژه شکوفایی ایران نام داشت.[۲۵][۲۶][۲۷][۲۸] رضا پهلوی هدف اصلی فعالیت‌های سیاسی خود را رسیدن ایران به یک مردم‌سالاری سکولار پارلمانی، حقوق بشر، جدایی دین از حکومت، حق مردم برای تعیین شکل نظام سیاسی از طریق یک انتخابات آزاد و حفظ تمامیت ارضی اعلام کرده است.[۲۹][۳۰]

سرگذشت

کودکی و ولیعهدی

نگاره‌ای از رضا پهلوی در سن سیزده سالگی در سال ۱۹۷۳

رضا پهلوی فرزند ارشد آخرین پادشاه ایران، محمدرضا پهلوی و آخرین شهبانو ایران، فرح پهلوی است. او نخستین فرزند پسر محمدرضا پهلوی و مطابق قانون اساسی مشروطه، ولیعهد ایران بود.[۳۱][۳۲][۳۳] او برادر بزرگ‌تر فرحناز، علیرضا و لیلا و برادر کوچک‌تر و ناتنی شهناز است.

رضا پهلوی ولیعهد در سن ۷ سالگی در سال ۱۳۴۶

از آنجا که شاه ایران، از دو ازدواج پیشین، فرزند پسری نداشت، تولد رضا پهلوی برای شاهنشاهی ایران اتفاق بسیار مهمی تلقی می‌شد و دولت وقت سالروز تولد او را در دوره پهلوی گرامی می‌داشت؛ زیرا مطابق قانون اساسی مشروطه فرزند ذکور به عنوان ولیعهد، تداوم دهنده سلطنت محسوب می‌شد.[۳۴][۳۵] فرمان تعیین رضا پهلوی به‌عنوان ولیعهد در تاریخ ۱۴ آبان ۱۳۳۹ توسط محمدرضا پهلوی صادر شد.[۲۱]

رضا پهلوی در حالی که شش سال داشت که به کاخ اختصاصی خود راه یافت.[۳۶] کاخ وی، بنای قدیمی و کوچک کوشک احمدشاهی واقع در مجموعه نیاوران بود که پیش از نقل مکان رضا پهلوی کاملاً بازسازی شد.[۳۷] در آن جا وی تحت نظر یک معلم فرانسوی به نام مادمازل ژوئل فوبه و چند آجودان قرار گرفت.[۳۸][۳۹][۴۰]

رضا پهلوی در ۷ سالگی و به عنوان ولیعهد ایران در مراسم تاجگذاری محمدرضا شاه پهلوی و شهبانو فرح پهلوی حضور داشت. مراسم تاجگذاری در کاخ گلستان برگزار شد.[۴۱][۴۲][۴۳]

هنگامی که رضا پهلوی به سیزده سالگی رسید، محمدرضا پهلوی شخصاً پرواز را به او آموخت.[۴۴]

نوجوانی و تحصیلات

در تاریخ ۲۳ اسفند ۱۳۵۶ رضا پهلوی، در محل پایگاه چهارم شکاری دزفول، نخستین پرواز انفرادی خود را با جنگندهٔ اف-۵ انجام داد.[۴۵]

پهلوی در ۱۷ سالگی برای تحصیلات نظامی ایران را به مقصد آمریکا ترک کرد.[۴۶] او دوره پیشرفتهٔ خلبانی جت‌های جنگنده را در پایگاه نیروی هوایی ریس در لاباک، تگزاس گذراند.[۴۷][۴۸][۴۹] در جریان انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷، رضا پهلوی ۱۸ سال داشت و به تازگی موفق به اخذ دیپلم متوسطه شده بود و در حال انجام دوره آموزشی پرواز با جنگندهٔ اف-۱۶ در ایالات متحده بود. با وقوع انقلاب، رضا پهلوی دیگر نتوانست به ایران بازگردد.[۵۰]

پهلوی در سپتامبر ۱۹۷۹/شهریور ۱۳۵۸ تحصیلات دانشگاهی خود را با ورود به کالج ویلیامز واقع در ویلیامزتاون، ماساچوست، آمریکا آغاز کرد. خانواده او نیز در همین منطقه غرب ماساچوست و جنوب ورمانت ساکن شدند و شروع به تحصیل کردند.[۵۱] در این زمان پدرش در تبعید و بیمار بود. پهلوی در زمان وفات پدرش همراه او بود و او در تحصیلاتش وقفه انداخت تا تصمیمات سیاسی بگیرد. پس از درگذشت محمدرضا پهلوی،[۵۲] در سال ۱۹۸۰ رضا پهلوی از کالج ویلیامز ترک تحصیل کرد،[۵۳] و در دانشگاه آمریکایی قاهره به عنوان دانشجوی علوم سیاسی ثبت نام کرد، اما حضور او در دانشگاه نامنظم بود.[۵۴] او به تنهایی به مراکش نقل مکان کرد و به‌طور مکاتبه‌ای[۵۲] در دانشگاه کالیفرنیای جنوبی در آمریکا، به تحصیل پرداخت و در سال ۱۹۸۵ مدرک کارشناسی خود را در رشته علوم سیاسی دریافت کرد.[۵۵][۵۶]

فعالیت‌های سیاسی

رضا پهلوی، در ۳۱ اکتبر ۱۹۸۰ پس از رسیدن به بیست سالگی در حال قسم یاد کردن در برابر قرآن برای نگاهبانی قانون اساسی مشروطه مبنی بر «مبارزه با جمهوری اسلامی و روح‌الله خمینی» و آغاز فعالیت‌های سیاسی

رضا پهلوی به عنوان یکی از رهبران اصلی اپوزیسیون ایران شناخته می‌شود.[۲۹][۵۷][۵۸][۵۹][۶۰][۶۱] وی، مهم‌ترین هدف از فعالیت‌های سیاسی خود را «برپایی نظامی سکولار و مردم‌سالار در ایران» می‌داند.[۶۲] او همواره به عنوان یک شهروند ایرانی در خارج از کشور به مبارزه سیاسی برای حقوق بشر و دموکراسی در ایران و تلاش برای اتحاد بین ایرانیان داخل و خارج از کشور پرداخته است.[۶۳]

دهه ۱۳۶۰–۱۳۷۰

رضا پهلوی، فعالیت‌های سیاسی خود را بلافاصله پس از مرگ پدرش در مرداد ۱۳۵۹ آغاز کرد.[۵۲] او در آغاز جنگ ایران و عراق طی نامه‌ای به نیروی هوایی ایران، پیشنهاد کرده بود تا به عنوان خلبان جنگنده در جنگ ایران و عراق شرکت کند، که مقامات وقت ایران این تقاضا را بی‌پاسخ گذاشتند.[۶۴]

او در ۹ آبان ۱۳۵۹ / ۳۱ اکتبر ۱۹۸۰، بیست ساله شد و قادر شد بنا بر قانون اساسی مشروطه نسبت به سلطنت در ایران ادعا کند. او که در آن زمان دانشجوی دانشگاه آمریکایی قاهره بود، در مراسمی در قصر قبه در قاهره خود را شاه ایران اعلام کرد و عنوان رضا شاه دوم را برای خود اختیار کرد. یک قرآن در برابر او و پرچم شاهنشاهی ایران پشت او قرار داشت، و او در یک سخنرانی ده دقیقه‌ای حکومت خمینی را کابوسی خواند که باید اطمینان داشت همچون «بقیه در تاریخ ما گذر خواهد کرد» و از ایرانیانی که توسط جوخه‌های آتش خمینی و نیز در جنگ ایران و عراق کشته شدند به عنوان «شهید» تجلیل کرد.[۶۵]

او در ماه مارس همان سال بیانیه‌ای برای سال نو ایرانی صادر کرد و از همه مخالفان حکومت ایران خواست که پشت سر او متحد شوند و «مقاومت ملی» به راه بیاندازند. اما با برکناری ابوالحسن بنی‌صدر و ترور ده‌ها تن از مقامات از جمله محمد بهشتی رئیس‌جمهور در ژوئن، سکوت اختیار کرد و هیچ واکنشی نشان نداد.[۶۶] در طول سال ۱۹۸۱، او در قصر قبه ماند و روابط نزدیکی با گروه‌های طرفدار سلطنت برقرار کرد و در عین حال با مخالفت سایر گروه‌های مخالف، از جمله مخالفان جناح چپ، مواجه شد.[۶۶] در ماه اوت، پهلوی اعلام کرد که مخفیانه برای سرنگونی حکومت ایران برنامه‌ریزی کرده است و اظهار داشت: «تاکنون حاضر نبودم از وجود برنامه‌های هماهنگ برای اینکه نمی‌خواهم جان تعدادی از بهترین فرزندانمان را به خطر بیندازم، رونمایی کنم. بسیاری از اقدامات ما برای شما ناشناخته بوده است، اما می‌خواهم به شما اطمینان دهم که اقدامات لازم برای نجات ایران به بهترین نحو انجام می‌شود.»[۶۷] انور سادات رئیس‌جمهور مصر یک ایستگاه رادیویی در اختیار او قرار داده بود.[۶۸]

یک سال بعد[۶۹] پهلوی مدتی به رباط، مراکش نقل مکان کرد.[۷۰] پادشاه مراکش یکی از قصرهای خود در آنجا را در اختیار او و گروه کوچکی از خادمان و نظامیان قرار داد[۶۸] و او در آنجا در حال ریختن طرحی ناممکن برای بازگشت به قدرت در تهران بود.[۷۱] در این زمان حمله عراق به ایران ایرانیان را پشت خمینی متحد کرده بود و اپوزیسیون دچار چنددستگی بود و از حمایت چندانی در تهران برخوردار نبود، بازگشت پهلوی به قدرت نامحتمل به نظر می‌رسید.[۶۸]

پیشنهاد کودتا به رضا پهلوی

در فوریه ۱۹۸۲، یاکوف نیمرودی تاجر و مأمور اطلاعاتی اسرائیلی در برنامه پانورامای بی‌بی‌سی ظاهر شد، از اهمیت استراتژیک ایران گفت، شاه را ستود و آشکارا غرب را به سرنگونی خمینی و اعاده سلطنت به ایران فراخواند. پهلوی چند روز بعد به او زنگ زد و او را به مراکش دعوت کرد.[۶۸] نیمرودی و آدولف شویمر در تابستان ۱۹۸۲ به رباط رفتند و ظرف سه روز گفتگو با پهلوی و سپهبد سعید رضوانی طرح کودتایی برای به قدرت رساندن پهلوی در ایران ریخته شد.[۷۲] به نوشته دنیل راویو و یوسی ملمن، پهلوی و همراهانش به آنها گفتند حمایت مالی برای خرید تسلیحات و پرداخت حقوق یک نیروی مزدبگیر تنها چیزی است که برای سرنگونی آیت الله‌ها لازم است. نیمرودی و شویمر به‌طور جدی نسبت به موفقیت چنین طرحی اعتقاد داشتند و به همراه دو ژنرال سابق ایرانی از جمله رضوانی در سپتامبر ۱۹۸۲[۶۸] با عجله به اسرائیل بازگشتند تا با آریل شارون وزیر دفاع دربارهٔ آن سخن بگویند.[۷۱] آنها در بازگشت دوستشان عدنان خاشقجی، تاجر عربستان سعودی را در جریان گذاشتند.[۶۸] پس از یک رشته تماس‌های بین‌المللی گروه بزرگتری از طرح ریزان با حضور افرادی چون جعفر نمیری، رئیس‌جمهور سودان، شارون، نمرودی و شویمر، در تفریحگاه خاشقجی در کنیا گرد هم آمدند. خاشقجی اعلام کرد ملک فهد پادشاه عربستان سعودی موافقت کرده تا ۸۰۰ میلیون دلار و در صورت لزوم تا یک میلیارد دلار پشتیبانی مالی را فراهم کند. قرار بود اسرائیل سلاح‌ها را که نه تنها تفنگ و گلوله بلکه تانک، هواپیمای جنگی و موشک بود را مهیا کند و این زرادخانه در سودان ساخته شود. قرار بود رضا پهلوی و ژنرال‌های در تبعیدش این تسلیحات را دریافت کنند و کودتایی علیه خمینی انجام دهند. موساد از این جلسه کنار گذاشته شده بود، ولی تحلیلگران آن نسبت به این پروژه ایرانی-سودانی دغدغه‌های جدی داشتند. موساد معتقد بود رضا پهلوی و ژنرال‌های بی قدرتش مردانی هستد که دوران آنها به سر آمده. از نظر آنان یک حمله زمینی در مقیاس کوچک به ایران، که در آن زمان داشت ارتش عظیم عراق را پس می‌زد، به احتمال زیاد موفق نمی‌بود. اسحاق شامیر، وزیر وقت امور خارجه و از کهنه کاران موساد نیز نسبت به شرکای عرب اعتمادی نداشت. اسحاق خوفی اداره کننده وقت موساد این را ایده بدی برای اسرائیل و موساد دانست. او یکی از جاسوسان ارشد اسرائیل را برای دیدار با پهلوی به مراکش فرستاد، که به پهلوی گفت «من از سوی بالاترین حلقه‌ها در اسرائیل اجازه دارم به شما بگویم اسرائیلی‌هایی که با شما دیدار کردند نماینده مجاز ما نیستند. آنها فقط شما را به دردسر می‌اندازند. لطفاً در آینده مستقیماً با ما هماهنگ کنید، گرچه این برنامه سودان به نفع ما نیست.» بدین ترتیب این برنامه با شکست رو به رو شد. به موازات این طرح برنامه پنتاگون و وزارت امور خارجه آمریکا نیز با کارشکنی سیا به شکست انجامید.[۷۱] پس از استعفای شارون پس از کشتار صبرا و شتیلا، مقامات بعدی اسرائیل نسبت به آن بی علاقه بودند: به گفته ساموئل سگف، این طرح ابتدائاً مورد تأیید سیا و کابینه اسرائیل بود، اما پس از این که مناخیم بگین در سال ۱۹۸۳ استعفا داد و رهبری جدید «به این فکر افتاد که اسرائیل نباید درگیر ماجراجویی جدیدی شود»، این طرح کنار گذاشته شد.[۷۲] پهلوی در رباط با مأموران اطلاعاتی آمریکا ارتباط مستمر داشت.[۶۸] : ۱۲۳  او در رباط با کیسی دیدار کرد و آنچه او «همکاری متقابل اطلاعاتی …برای منافع متقابل» خواند بین آنان آغاز شد.[۷۳] : ۲۷۲–۲۷۵ 

همکاری با سیا

پس از مراکش او به پاریس، و نهایتاً در سال ۱۹۸۴ به حومه واشینگتن دی سی در شمال ویرجینیای آمریکا عزیمت کرد.[۷۰] به نوشته کنت تیمرمن، کیسی و مایکل دیور قائم مقام رئیس ستاد کارکنان کاخ سفید در ژانویه ۱۹۸۳ در باشگاه چوی چیس در بیرون واشینگتن دی سی با رضا پهلوی بیست و دو ساله دیدار کردند. او از ضعف حکومت اسلامی، بحران اقتصادی فزاینده، و فرصتی که این مسئله برای برقراری دوباره سلطنت فراهم می‌کرد صحبت کرد. این برنامه‌ها خیالی بود و او در آن زمان حمایتی در ایران نداشت. پهلوی پیشنهاد کرد سیا به او در چارچوب نقشه ای برای بازگرداندن او به قدرت برای تأمین بودجه شبکه ای از مأموران اطلاعاتی سابق ایرانی برای جمع‌آوری اطلاعات درون ایران کمک کند. کیسی و دولت آمریکا با وجود عدم محبوبیت پهلوی در ایران در آن زمان پذیرفتند برای حمایت از تلاشهای پهلوی به او ماهیانه مبلغی پرداخت کنند.[۷۴] به نوشته تیمرمن شهریار آهی که در آن زمان به کیسی نزدیک بود سعی داشت رضا پهلوی را به یک رهبر شجاع مقاومت تبدیل کند که در این تلاش ناکام ماند.[۷۵] پهلوی پول گرفتن از سیا را انکار کرد ولی به گفته مشاورش این مقرری گاه تا ۱۵۰٬۰۰۰ دلار در ماه هم می‌رسیده.[۷۳]: ۲۷۴  او در سال ۱۹۸۵ به مشاور نزدیک آن زمانش، احمدعلی مسعود انصاری، مأموریت داد ۹ جریب فرنگی زمین در گریت فالز، ویرجینیا در حومه ده مایلی واشینگتن، دی سی بخرد. او در آنجا عمارتی ۳٫۲ میلیون دلاری بنا کرد که قصر در تبعید او شد. او در سال ۱۹۸۷ به این خانه بین مک‌لین و گریت فالز نقل مکان کرد. دلیل نقل مکان او به این محل سیاسی بود؛ تا او به لانگلی، مقر سیا که از آن در آن زمان ماهیانه مقرری دریافت می‌کرد نزدیک باشد. تصویر بزرگ او با نوشته «امید دموکراسی در ایران» بر دیوار بخش ایران لنگلی قرار داشت.

سیا در ساعت ۹ شب ۵ سپتامبر سال ۱۹۸۶ سیگنال‌های تلویزیونی ایران را مسدود کرد و یک سخنرانی یازده دقیقه‌ای از رضا پهلوی را که در آن زمان در شمال ویرجینیا ساکن بود[۷۴][۷۳] : ۲۷۲–۲۷۵  از دو شبکه تلویزیون ایران برای گیرنده‌ها در ایران پخش کرد. او در این سخنرانی وعده داد: «من باز خواهم گشت.» مشخص نیست پهلوی از این که این عملیات توسط سیا انجام شده مطلع بوده باشد.[۷۶] در همان زمان الیور نورث در حال مذاکرات تبادل اسلحه با ایران در چارچوب پروژه ایران-کنترا بود و این عملیات خشم مذاکره‌کنندگان ایرانی را برانگیخت.[۷۳] : ۲۷۲–۲۷۵  تبعیدیان ایرانی برای سیا چندان قابل استفاده از آب در نیامدند، و مسئولین سیا با سوء ظن قابل توجهی به آنان می‌نگریستند.[۷۴] : ۷۷  خانه او در ویرجینیا تبدیل به پایگاهی سیاسی شد که پهلوی و انصاری در آن افراد را به حضور می‌پذیرفتند و همچون یک دادگاه در اختلافات تبعیدیان مقیم واشینگتن میانجیگری می‌کردند. آنها کنشگران سیاسی، مأموران مخفی، و کنشگران ضد شورش از سراسر جهان را برای کمک به او برای رسیدن به پادشاهی به خدمت می‌گرفتند.[۷۳]: ۲۷۸  هزینه ماهیانه پهلوی و همراهانش در دهه ۱۹۸۰ بالغ بر ۲۰۰٬۰۰۰ دلار در ماه تخمین زده شده است.[۶۹] در ۱ اردیبهشت ۱۳۶۵، پهلوی فاش کرد که اخیراً دولت در تبعید را با هدف برقراری مجدد سلطنت مشروطه در ایران تشکیل داده است.[۷۷]

با شروع درگیری‌های حقوقی پهلوی و مباشرش احمدعلی مسعود انصاری در اوایل دهه نود میلادی پهلوی در وضعیت مالی خود تجدیدنظر کرد. او عمارت خود در گریت فالز را به قیمت ۳ میلیون دلار فروخت و به منطقه پتوومک، مریلند نقل مکان کرد. او همچنین بادیگاردهای خود را مرخص کرد.[۶۹]

دهه ۱۳۸۰–۱۳۹۰

در راستای رویدادهای پس از اعلام نتایج انتخابات ریاست جمهوری دهم، رضا پهلوی از جامعهٔ جهانی خواست تا «از جنبش نافرمانی مدنی مردم ایران» در مقابل حکومت مذهبی این کشور پشتیبانی کنند.[۶۶] در فروردین ماه ۱۳۹۲ او ائتلاف شورای ملی ایران را بنیان‌گذاری و سپس رهبری کرد اما در شهریور ۱۳۹۶ رسماً از سِمت خود به عنوان رهبر شورای ملی کناره‌گیری کرد.[۷۸]

شکایت از علی خامنه‌ای به دیوان بین‌المللی کیفری

رضا پهلوی در آذرماه ۱۳۹۰، خواهان محاکمه علی خامنه‌ای، به اتهام ارتکاب «نقض حقوق بشر و جنایت علیه بشریت» در دیوان بین‌المللی کیفری شد. رضا پهلوی، در خردادماه ۱۳۹۱ در سفر به هلند در دیدار با لوئیس‌مورنواوکامپو، دادستان دادگاه بین‌المللی لاهه شکایت خود را از رهبر جمهوری اسلامی ایران به اتهام «جنایت علیه بشریت» به دادگاه بین‌المللی کیفری تسلیم کرد.[۷۹][۸۰]

در تاریخ ۳ دی ۱۳۹۸، از اروپاییان خواست تا به جای تجارت با حکومت ایران، پرونده کشته‌شدن بیش از ۱۵۰۰ تظاهرکننده در اعتراضات سراسری آبان‌ماه ۱۳۹۸ را به دیوان کیفری بین‌المللی ارجاع دهند.[۸۱]

پهلوی با اذعان به اینکه دیوان بین‌المللی کیفری راساً نمی‌تواند به این شکایت بپردازد بیان کرد که:[۸۲]

در اصل رسمیت دادن به این شکایت نامه بود بر مبنای یک اصل پانزدهم در پروتکل دادگاه کیفری بین‌المللی که یک شماره رسمی به پرونده تعلق می‌گیرد به عنوان این که این شکایت ثبت و ضبط خواهد شد. منتها همان‌طور که قبلاً این موضوع را به هم میهنانم توضیح دادم، از آن جایی که ایران اصولاً اساسنامه رم را امضا نکرده است، بدین ترتیب نمی‌توانیم به خود این دادگاه به‌طور مستقیم شاکی شویم.

پروژه ققنوس

پهلوی در سال ۱۳۹۷، پروژه ققنوس را که ابتکار او آغاز شده در واشینگتن آمریکا معرفی کرد. مدیر این پروژه، آن را یک اندیشکده علمی و هدف آن را ارائه برنامه‌هایی برای مسایل بنیادین ایران اعلام کرد.[۸۳][۸۴] این پروژه کنفرانس‌هایی را برگزار کرده است.[۸۵]

تحریم انتخابات‌ها

رضا پهلوی در ضرورت تحریم انتخابات مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۹–۱۳۹۸) گفت: «رای دادن و شرکت کردن در انتخابات به معنای تبرئه حکومت ایران از همه جنایت‌هایی است که انجام داده، آن هم وقتی به تازگی ۱۵۰۰ نفر از معترضان را در اعتراضات آبان‌ماه کشته است». وی افزود «با تحریم انتخابات به دنیا پیام می‌دهیم که این خیمه‌شب بازی جمهوری اسلامی است».[۸۶] در آن دوره، با ۴۲٫۵٪، کمترین میزان مشارکت مردم در یازده دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی رقم خورد.[۸۷]

پیمان نوین

سفر رسمی رضا پهلوی و هیئت همراه به مسکو، در سال ۱۹۷۶

رضا پهلوی در تاریخ ۷ مهر ۱۳۹۹ (۲۸ سپتامبر ۲۰۲۰) در پیامی ویدیویی با عنوان «پیمان نوین» از همه نیروهای سیاسی دموکراسی‌خواه خواست تا با کنار گذاشتن اختلافات برای گذار از جمهوری اسلامی متحد شوند.[۸۸][۸۹] او گفت «انگیزهٔ من رسیدن به قدرت سیاسی نیست، بلکه تلاش برای برقراری سیستمی است که در آن، قدرت هرگز در انحصار یک فرد یا یک گروه نباشد».[۹۰]

رضا پهلوی از همه مخالفان حکومت خواست اعتصاب‌ها و اعتراض‌ها و نافرمانی‌های مدنی را در نقاط مختلف کشور به هم پیوند بزنند، در واحدهای کار و محلات، حلقه‌های کوچک اعتراض شکل دهند و نافرمانی مدنی را در هر شکل تبلیغ کنند.[۹۱][۹۲]

او همچنین در بخش دیگری از این پیام نیروهای ارتش را خطاب قرار داد و گفت در شرایطی که حکومت جمهوری اسلامی در حال فروش منابع کشور و شلیک‌کردن مستقیم به روی شهروندان بی‌گناه است، وظیفه آن‌ها دفاع از مردم است.[۹۳] وی خطاب به «بدنه بسیج و سپاه» گفت انتخاب کنید که «طرف مردم می‌ایستید یا با حکومت» خواهید ماند.[۹۴][۹۵]

در ۳ تیر ۱۴۰۴، در مصاحبه‌ای با ایران اینترنشنال اعلام کرد که پلتفرم دیجیتال جدیدی برای تشویق و حمایت از نیروهای امنیتی و نظامی ایران که قصد دارند از رژیم کنونی جدا شوند و به جنبش آزادی‌خواهانه بپیوندند، ایجاد کرده است. این پلتفرم شامل یک کانال امن برای ارتباطات میان نیروهای نظامی و امنیتی با هدف تسهیل پیوستن آنها به مبارزات علیه رژیم است. او تأکید کرد که نیروهای مخالف رژیم پس از پیوستن به این جنبش، مورد احترام قرار خواهند گرفت و از آن‌ها به عنوان پیشگامان تحول در ایران یاد خواهد شد. این اقدام بخشی از تلاش‌های وسیع‌تر برای تغییر رژیم و برقراری دموکراسی در ایران است.[۹۶]

دهه ۱۴۰۰: خیزش زن، زندگی، آزادی

در سپتامبر ۲۰۲۲ در پی درگذشت مهسا امینی، اعتراضات گسترده‌ای در سراسر ایران شروع شد و راهپیمایی‌های عظیمی علیه حکومت ایران در شهرهای گوناگون جهان برگزار شد. پهلوی در ۲۰ اکتبر ۲۰۲۲ در یک کنفرانس خبری در واشینگتن دی سی خواستار تشکیل یک «دولت موقت تکثرگرا» و «ایجاد صندوق‌هایی برای پشتیبانی از اعتراضات و اعتصابات و تأمین آزادی ارتباطات» شد.[۹۷][۹۸] در ژانویه ۲۰۲۳، ژانویه هشتگ #من_وکالت_می‌دهم در حمایت از پهلوی «برای رهبری جنبش» در توئیتر ترند شد و افرادی چون از جمله علی کریمی، حمید فرخ‌نژاد، احمد باطبی، پرستو صالحی و احسان کرمی به آن پیوستند.[۹۹]

منشور همبستگی

پنج ماه پس از اعتراض مستمر، در ۱۰ فوریه ۲۰۲۳ هشت تن از چهره‌های گوناگون مخالفان حکومت ایران از جمله رضا پهلوی، در کنار شیرین عبادی، علی کریمی، گلشیفته فراهانی، عبدالله مهتدی، نازنین بنیادی، حامد اسماعیلیون و مسیح علی‌نژاد در دانشگاه جرج‌تاون در واشینگتن دی سی آمریکا در تدارک برای اتحاد[۱۰۰] گرد هم آمدند و پهلوی به عنوان رهبر ظاهری این جمع بود. پیام این بود که سلطنت طلبان، چپگرایان، راست گرایان و مذهبی‌ها و سکولارها کنار هم قرار گرفته‌اند تا جمهوری اسلامی را سرنگون کنند و چیزی نو به جای آن بگذارند.[۱۰۱] از این افراد شش تن (به جز فراهانی و کریمی) در ۱۰ مارس آن سال منشور همبستگی و سازماندهی برای آزادی ایران را منتشر کردند.[۱۰۲] «انزوایِ جهانیِ جمهوری اسلامی» برای ایجاد تغییر در ایران، «ایجاد فشار بین‌المللی بر جمهوری اسلامی برای لغو حکم اعدام و آزاد کردن بی قید و شرط و فوری تمام زندانیان سیاسی»، «رایزنی با دولت‌های دموکراتیک برای اخراج سفرای جمهوری اسلامی و اخراج وابستگانِ جمهوری اسلامی» از جمله خواسته‌های این منشور بود و نویسندگان آن گفته بودند در قدم‌های بعد بر عدالت انتقالی، تشکیل شورای انتقال قدرت و راهکارهای انتقال قدرت به حکومتی دموکراتیک، ملی و سکولار تمرکز خواهند کرد.[۱۰۰] از چند ساعت پس از انتشار این منشور، هواداران پهلوی آن را در رسانه‌های اجتماعی مورد انتقاداتی چون عدم استفاده از واژه ملت ایران قرار دادند.[۱۰۳] موضوع خودمختاری منطقه‌ای نیز محل تنش شد، پهلوی و هوادارانش عمیقاً نسبت به پیشنهاد هرگونه تمرکززدایی به نفع اقلیت‌های قومی ایران نظیر کردها ضدیت داشتند.[۱۰۴] پهلوی سعی کرد کاندیداهایی را به منشور اضافه کند که بر سر آنها اجماعی با دیگر امضا کنندگان به دست نیامد.[۱۰۵] در اول اردیبهشت (۲۲ آوریل) اسماعیلیون در حمله لفظی شدیدالحنی که پهلوی را هدف قرار می‌داد،[۱۰۴] اعلام کرد در اعتراض به سعی گروه‌های فشار بر تحمیل مواضع خود به جمع از بیرون، از گروه همبستگی کناره‌گیری می‌کند.[۱۰۶] بنیادی، مهتدی، عبادی و علی‌نژاد نیز در ۶ اردیبهشت / ۲۶ آوریل ادامه کار در چارچوب این گروه را سخت خواندند.[۱۰۷] اعلام سفر پهلوی به اسرائیل به تنهایی مؤید پایان این همبستگی بود.[۱۰۸] در نخستین سالگرد درگذشت مهسا امینی، پهلوی بر تعهد خود بر وحدت اصرار ورزید و ایرانیان را به وحدت و «شروع موج جدیدی از انقلاب ملی ما» فراخواند.[۱۰۴]

سفر به اسرائیل

رضا پهلوی در آوریل ۲۰۲۳ به همراه همسرش یاسمین پهلوی، به اسرائیل سفر کرد و در فرودگاه مورد استقبال مقامات اسرائیلی قرار گرفت. او در این سفر با مقامات ارشد اسرائیلی از جمله بنیامین نتانیاهو نخست‌وزیر و اسحاق هرتسوگ رئیس‌جمهور و با شماری از اسرائیلی‌های ایرانی‌تبار دیدار کرد و در مراسم سالانه یادبود هولوکاست شرکت کرد. دولت اسرائیل در بیانیه ای، رضا پهلوی را «ارشدترین شخصیت ایرانی که تاکنون دیدار عمومی از اسرائیل داشته» خواند.[۱۰۹] پهلوی ابراز امیدواری کرد ایران و اسرائیل در صورت تغییر رژیم در ایران مشابه دوره پدرش دوباره «شرکای استراتژیک» شوند.[۱۱۰] پهلوی در این سفر از یک تأسیسات نمک‌زدایی از آب و باغ‌های بهایی حیفا دیدار کرد.[۱۱۱] او سفر خود را فرصتی برای آوردن «پیام دوستی از مردم ایران» خواند. طرفداران پهلوی دیدار او را تاریخی خواندند و آن را گواهی بر این دانستند که اسرائیل «انقلاب ملی» در ایران را به رسمیت شناخته و رضا پهلوی را «تنها رهبر» آن می‌داند. برخی ایرانیان او را بابت سکوت در خصوص وضعیت فلسطینیان و بازدید از کشوری که تهدید به حمله نظامی به ایران کرده مورد انتقاد قرار دادند.[۱۱۲]

دعوت و بازپس‌گیری دعوت به کنفرانس امنیتی مونیخ ۲۰۲۵

در بهمن ۱۴۰۳، کنفرانس امنیتی مونیخ از رضا پهلوی برای حضور در این رویداد دعوت کرد، اما پس از مدتی این دعوت لغو شد.[۱۱۳] پس از مدتی، بار دیگر از او برای شرکت در این کنفرانس دعوت به عمل آمد، اما دعوت دوم نیز لغو شد.[۱۱۴] بنا به بیانیه دفتر رضا پهلوی دولت جمهوری اسلامی، دولت آلمان را تحت فشار قرار داد تا این دعوت لغو شود. پهلوی این تصمیم را «خیانتی به مردم ایران و ارزش‌های دموکراتیک آلمان» توصیف کرد و اظهار داشت: «دولت آلمان نه تنها صدای مردم ایران را خاموش کرده، بلکه مستقیماً در خدمت جمهوری اسلامی قرار گرفته است».[۱۱۵]

همزمان، گروهی از ایرانیان در حاشیه کنفرانس امنیتی مونیخ تجمع اعتراضی برگزار کردند. آن‌ها ضمن حمایت از رضا پهلوی، به سیاست‌های مماشات‌گرایانه اتحادیه اروپا، به‌ویژه دولت آلمان، در قبال جمهوری اسلامی اعتراض کردند.[۱۱۶][۱۱۷]

نشست «همگرایی مونیخ» در بهمن ۱۴۰۳

نشست همگرایی مونیخ با حضور حامیان و احزاب همسو با رضا پهلوی مثل ایران پادشاهی، رستاخیز ایران‌گرایان، ایرانیان کرد میهن‌پرست، جمعیت جمهوری‌خواهان حامی رضا پهلوی، حزب ایران نوین، سازمان نظم نوین ایرانیان، انجمن آپادانای بریتانیا، جمعیت شیر و خورشید سرخ، انجمن ورزشکاران آزادی‌خواه ایران، انجمن امید هامبورگ، انجمن نیک‌آسا، حزب سکولار دموکرات و جبهه ۷ آبان برگزار شده و وی تأکید نمود که: «هدف ما امروز فقط نجات ایران است و در آینده رسالت ما امکان برگزاری انتخابات آزاد در ایران است».[۱۱۸][۱۱۹][۱۲۰][۱۲۱]

او با بیان این که «ریزش درون رژیم آغاز شده و باید گسترده‌تر شود»، تأکید کرد: «هدف ما ایجاد تشکیلات جدید نیست، بلکه می‌خواهیم مکانیسمی برای همکاری بین گروه‌های مختلف به وجود آوریم.».[۱۱۸] او همچنین تأکید کرد: «وظیفه ما در آینده هم این است که در مجلس مؤسسان، یک مسیر دموکراتیک بر مبنای آرای مردم و برخلاف سال ۵۷ را ایجاد کنیم که در آن، به شکلی شفاف تمام گزینه‌های ممکن دربارهٔ محتوا و شکل نهایی نظام جدید ایران مورد بحث قرار گیرد. به‌زودی پروژه مجلس مؤسسان هم به مردم معرفی خواهد شد تا چگونگی برگزاری یک رفراندوم ملی از طریق صندوق رای، برای آینده دموکراتیک و نظام سکولار تبیین شود».[۱۲۲] وی همچنین تأکید کرد که در این مرحله که «هدف تنها نجات ایران است»، شکل نظام آینده اولویت ندارد و حکومت آینده چه در محتوا و چه در شکل، پس از آزادی و از راه صندوق‌های رای و با اراده مردم ایران تعیین خواهد شد.[۱۱۹]

در این نشست احزاب حاضر در این نشست توافق اعلام کردند که رضا پهلوی نقش رهبری دوران گذار را برعهده خواهد داشت. در این بیانیه همچنین بر نقش رضا پهلوی به عنوان «رهبر انقلاب ملی و دوران گذار تا زمان انتخاب نخستین مجلس و دولت دموکراتیک از طریق انتخابات آزاد» تأکید شده و آمده است: «بر پایه خواست ملت ایران که در سال‌های اخیر در شعارها و پیام‌های آنها جلوه‌گر شده است ما شاهزاده رضا پهلوی را رهبر انقلاب ملی و دوران گذار تا زمان شکل‌گیری نخستین مجلس ملّی و آغاز به کار دولت دموکراتیک از طریق انتخابات آزاد می‌دانیم و با تمام توان از ایشان در این مسیر پشتیبانی خواهیم کرد».[۱۲۰]

نشست هفدهمین اجلاس جهانی «حقوق بشر و دموکراسی»

رضا پهلوی، در نشست هفدهمین اجلاس جهانی «حقوق بشر و دموکراسی»[۱۲۳][۱۲۴]در تاریخ ۳۰ بهمن ۱۴۰۳، پنج راهبرد کلیدی برای سرنگونی جمهوری اسلامی و بازسازی ایران ارائه داد. این راهبردها شامل: بسیج شبکه‌های مردمی در داخل کشور، اتحاد ایرانیان مقیم خارج، اعمال فشار حداکثری بر دولت‌های گروه ۲۰ برای حمایت از مردم ایران، ایجاد شکاف در ساختار رژیم و تشویق به ریزش و آماده‌سازی برای ثبات سیاسی و برگزاری انتخابات دموکراتیک است. او تأکید کرد که این اقدامات به منظور بازپس‌گیری کشوری است که توسط رژیم غارت شده است.[۱۲۵][۱۲۶]

در خصوص نقش زنان، رضا پهلوی یادآور شد که نخستین اقدام روح‌الله خمینی، لغو قانون حمایت از خانواده بود و از آن زمان، جمهوری اسلامی، جنگ علیه زنان را آغاز کرده است. او تصریح کرد: «بگذارید واضح بگویم؛ زنان ایرانی فقط علیه حجاب اجباری نمی‌جنگند. مبارزه آن‌ها برای یک تکه پارچه نیست: بلکه برای بازپس‌گیری برابری و کشورشان است». او همچنین به شجاعت زنانی مانند فاطمه سپهری، نسرین شاکرمی و ناهید شیرپیشه اشاره کرد که با وجود زندان و آزار، همچنان به مقاومت ادامه می‌دهند.[۱۲۵][۱۲۶]

او به تخریب محیط زیست توسط جمهوری اسلامی نیز پرداخت و به خشک شدن دریاچه ارومیه و رودخانه‌هایی مانند زاینده‌رود اشاره کرد. او گفت: «آلودگی هوا در تهران و اهواز، جزو بدترین‌ها در جهان است. آلودگی اغلب به سطوح سمی می‌رسد و مدارس و کسب‌وکارها را مجبور به تعطیلی می‌کند و کسانی که جرئت می‌کنند صحبت کنند، همچون فعالان محیط زیست، مانند کاووس سیدامامی، زندانی یا کشته می‌شوند». او این اقدامات را جنایتی علیه محیط زیست و مردم ایران دانست.[۱۲۵][۱۲۶]

وی در سخنرانی خود، به بحران‌های اقتصادی و اجتماعی ناشی از عملکرد جمهوری اسلامی اشاره کرد. او با تأکید بر اینکه «در کشوری که باید یکی از ثروتمندترین کشورهای جهان باشد، تعداد رو به رشدی از هموطنان من حتی نمی‌توانند نان بخرند، چه رسد به گوشت»، به وضعیت معیشتی نامناسب مردم پرداخت. همچنین، او با اشاره به بحران انرژی و قطعی‌های مکرر گاز و برق در ایران، اظهار داشت: «کشوری که روی دومین ذخایر بزرگ گاز جهان نشسته، قطعی‌های برق سراسری را تجربه می‌کند. بیماران در بیمارستان‌ها می‌میرند، کسب‌وکارها ورشکسته می‌شوند و خانواده‌ها در تاریکی می‌مانند».[۱۲۵][۱۲۶]

نشست ژنو برای حقوق بشر و دموکراسی توسط ۲۰ نهاد غیردولتی برگزار می‌شود. پیش از این مسیح علینژاد برنده جایزه اهدایی این سازمان شده بود.[۱۲۷][۱۲۸]

سخنرانی در کنفرانس سالانه «اقدام سیاسی محافظه‌کاران»

رضا پهلوی به‌عنوان یکی از سخنرانان اصلی کنفرانس سالانه «اقدام سیاسی محافظه‌کاران» (CPAC) دعوت شده است و در کنار دونالد ترامپ، جی‌دی ونس و چند مقام ارشد دولت ایالات متحده سخنرانی خواهد کرد. سخنرانی وی در این کنفرانس در تاریخ ۳ اسفند ۱۴۰۳ برگزار خواهد شد. این کنفرانس که از مهم‌ترین رویدادهای جریان محافظه‌کار در آمریکا محسوب می‌شود، میزبان چهره‌های برجسته راست‌گرای جهان نیز خواهد بود، از جمله جردن باردلا، رهبر حزب اجتماع ملی فرانسه، خاویر میلی، رئیس‌جمهور آرژانتین، و نایجل فاراژ، سیاستمدار بریتانیایی.[۱۲۹][۱۳۰]

پروژه شکوفایی ایران

در «پروژه شکوفایی ایران»، که در سال ۱۴۰۳ توسط رضا پهلوی معرفی شد، مجموعه‌ای از اصول و برنامه‌های اقتصادی با هدف بازسازی ایران پس از فروپاشی جمهوری اسلامی تدوین گردید؛ این پروژه شامل ده اصل اقتصادی است که بر اساس مشاوره با اقتصاددانان و متخصصان شکل گرفته و راهنمایی برای اداره کشور در دوران پس از سرنگونی رژیم کنونی ارائه می‌دهد، از جمله تمرکز بر ثبات اقتصادی، خدمات حیاتی، نهادسازی دموکراتیی و بازگشت به بازار اقتصاد جهانی. در معرفی این طرح، رضا پهلوی با اشاره به وضعیت نامطلوب اقتصادی فعلی ایران و لزوم تغییر بنیادین، آن را بهترین گزینه برای بهبود وضعیت مردم و آینده کشور دانست.[۲۷][۱۳۱][۱۳۲][۱۳۳]

واکنش پس از حمله اسراییل به ایران

رضا پهلوی در ۲۵ خرداد ۱۴۰۴ (۱۵ژوئن۲۰۲۵) در مصاحبه ای با بی‌بی‌سی جهانی بیان کرد که جمهوری اسلامی در ضعیف‌ترین موقعیت است و این فرصتی «بی‌سابقه برای سرنگونی رژیم» است. او در این مصاحبه مدعی شد که از داخل کشور، به‌ویژه از سمت نظامی‌ها با وی تماس گرفته می‌شود. وی بیان کرد

که به اعتقاد او هدف حملات اسرائیل نه «آسیب رساندن به غیرنظامیان ایرانی» بلکه «در اصل خنثی کردن تهدیدهای رژیم» است و در حالی که «رژیم به‌طرز بی‌سابقه‌ای تضعیف شده است و به سوی فروپاشی می‌رود، مردم ایران فرصت دارند خود را آزاد کنند، البته به شرطی که این‌بار جهان بی‌تفاوت نباشد.»

رضا پهلوی همچنین گفت با تضعیف ساختار قدرت و به‌ویژه حذف مهره‌های کلیدی رژیم» موازنه حکومت و مردم تغییر کرده و «زمان اقدام» فرا رسیده است.[۱۳۴]

ژوزف اسکات (JOSEPH SCUTTS) نویسنده روزنامه اورشلیم پست مدعی شد که رضا پهلوی بدون هیچ قید و شرطی در این جنگ از اسراییل حمایت کرده و اعلام کرده است که طرفدارانش در سراسر جهان همراه با مردم اسراییل به نفع آنان در تظاهرات شرکت می‌کنند، ادعایی که فرانس ۲۴ نیز در تحلیل خود در خصوص مشارکت طرفداران سلطنت در تظاهرات‌های انجام شده توسط طرفداران سیستم سلطنتی به رهبری رضا پهلوی در همراهی با مردم اسراییل، آن را تأیید کرده است. .[۱۳۵][۱۳۶]

در ۲۸ خرداد ۱۴۰۴، پس از حمله اسراییل به ایران رضا پهلوی در شبکه‌های اجتماعی خود سخنرانی منتشر کرد که در آن خطاب به مردم ایران دربارهٔ آینده ایران پس از سقوط قریب‌الوقوع و حتمی جمهوری اسلامی صحبت کرد. رضا پهلوی اعلام کرد که سقوط جمهوری اسلامی برگشت‌ناپذیر است و تنها یک قیام عمومی برای پایان دادن به «جنگ ۴۶ ساله» رژیم با مردم ایران لازم است. او تأکید کرد که ایران پس از سقوط رژیم وارد جنگ داخلی نخواهد شد و برنامه آماده‌ای برای صد روز نخست و انتقال به حکومت ملی دموکراتیک دارد. پهلوی خطاب به نیروهای امنیتی و انتظامی گفت که خود را فدای رژیم نکنند و به جای آن به مردم بپیوندند، با وعده اینکه می‌توانند در آینده جدید ایران شرکت داشته باشند.[۱۳۷][۱۳۸][۱۳۹]

نیویورک تایمز در بررسی رفتار اپوزیسیون در طول این جنگ ضمن پرداختن به افراد و نحله‌های گوناگون ایرانیان سیاسی در خارج از کشور نوشت که رضا پهلوی از جمله سرشناس‌ترین چهره‌های اپوزیسیون در طول جنگ بوده و خود را گزینه‌ای برای رهبری دوران گذار ایران معرفی کرده است. اگرچه از دید برخی از افرادی مانند محسن میلانی وی توانایی لازم برای سازماندهی را نداشته و افراد کمی در ایران وقتی او مردم را به تظاهرات فرا می‌خواند، واقعاً به خیابان‌ها می‌آیند. از سوی دیگر اظهارات وی در طول جنگ، از جمله اینکه «هر چیزی که رژیم را تضعیف کند» «مورد استقبال» خواهد بود، حتی در میان برخی از هواداران پدرش واکنش منفی برانگیخته است.[۱۴۰]

پهلوی در مصاحبه با فاکس نیوز با ابراز همدردی با قربانیان، قربانیان غیرنظامی هم در ایران و هم در اسرائیل بیان داشت که این جنگ مردم ایران نیست. این جنگ علی خامنه‌ای است و او به تنهایی و در نهایت مسئول رساندن اوضاع به این مرحله است.[۱۴۱]

پهلوی در تابستان ۲۰۲۵ اعلام کرد پلتفرمی برای ثبت نام و دریافت اطلاعات از افراد ریزشی از حکومت اسلامی ایجاد کرده است. در ۲۶ ژوئیه ۲۰۲۵ او اعلام کرد بیش از ۵۰٬۰۰۰ از از مسئولان نظامی و حکومتی حاکم بر ایران از طریق یک پلتفرم امن ثبت نام کرده‌اند تا برای سرنگون کردن دیکتاتوری در تهران هماهنگی کنند. او اعلام کرد نیاز است تا این افراد را به‌طور کامل راستی آزمایی شوند ولی تیم او در حال کار برای برقراری پیوندهایی با عناصر کلیدی در نیروهای نظامی، شبه نظامی و امنیتی ایرانند که در سرنگونی رهبر جمهوری اسلامی و تأسیس یک دولت سکولار جدید نقش احتمالی خواهند داشت.[۱۴۲]

همکاری ملی برای نجات ایران

در همایش «همکاری ملی برای نجات ایران» که در ۴ مرداد ۱۴۰۴ در مونیخ، آلمان برگزار شد، رضا پهلوی به‌عنوان چهره اصلی و میزبان این گردهمایی، صدها فعال اپوزیسیون ایرانی را گرد هم آورد تا برای تقویت همکاری میان گروه‌های مختلف مخالف جمهوری اسلامی، ترسیم مسیر گذار دموکراتیک و بازسازی ایران تلاش کنند. این کنفرانس با حضور حدود ۵۰۰ فعال سیاسی، اجتماعی و فرهنگی برگزار شد و ریاست نشست را خود رضا پهلوی به‌عهده داشت، همچنین او در سخنرانی خود خواستار پایان حکومت جمهوری اسلامی و ایجاد زمینه برای تعیین سرنوشت آینده ایران توسط مردم شد.[۱۴۳][۱۴۳][۲۶][۱۴۴]

خیزش ۱۴۰۴

رضا پهلوی به نوعی به عنوان مهم ترین رهبر مخالفان در اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴ ظاهر شد.[۱۴۵][۱۴۶][۱۴۷][۱۴۸][۱۴۹][۱۵۰][۱۵۱][۱۵۲][۱۵۳][۱۵۴][۱۵۵][۱۵۶][۱۵۷][۱۵۸] فراخوان اعتراضات او در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی ماه با بیش از ۸۰ میلیون بازدید مهم ترین فراخوان اعتراضات تا آن زمان به شمار می رفت.[۱۵۹][۱۶۰] در نهایت روز ۱۸ دی حضور گسترده، میلیونی و سراسری ایرانیان در زمان مقرر فراخوان داده شده توسط رضا پهلوی، باعث وحشت رژیم و قطع سراسری اینترنت در ایران شد.[۱۶۱] رضا پهلوی در واکنش به این تحولات، با انتشار استوری‌ها و پیام‌های متعدد، وضعیت اعتراضات را دنبال کرد و در سخنرانی‌ای، حمایت خود را از معترضان اعلام نمود.[۱۶۲] او در پیامی ویدیویی، نیروهای امنیتی و انتظامی جمهوری اسلامی را خطاب قرار داد و از آنان خواست در برابر معترضان نایستند و به مردم بپیوندند.[۱۶۲] وی همچنین از اقشار مختلف جامعه در شهرهای گوناگون ایران خواست تا با حفظ اتحاد، در اعتراضات سراسری مشارکت کنند و از ایرانیان خارج از کشور درخواست کرد صدای معترضان را به رسانه‌ها و نهادهای بین‌المللی منتقل کنند.[۱۶۳]

در ۲۲ دی‌ماه ۱۴۰۴، رضا پهلوی با انتشار پیامی دیگر، از متخصصان حوزه اینترنت، فناوری اطلاعات و ارتباطات خواست تا با تمرکز بر زیرساخت‌های ارتباطی، برای برقراری مجدد ارتباط مردم ایران با جهان تلاش کنند. او در این پیام، قطع اینترنت را بخشی از سیاست‌های حکومت برای تضعیف و فرسایش اعتراضات دانست و اعلام کرد که به‌گفته او، در جریان این اعتراضات، هزاران نفر از نیروهای نظامی و انتظامی از حضور در محل کار خود خودداری کرده‌اند تا در سرکوب معترضان مشارکت نداشته باشند.[۱۶۴]

در ۳۰ دی ۱۴۰۴ رضا پهلوی در سخنانی خطاب به علی خامنه‌ای گفت: «همان‌گونه که جنایتکاران نازی در نورنبرگ محاکمه و مجازات شدند، تو و هم‌دستانت نیز در دادگاه ملت ایران محاکمه و مجازات خواهید شد.»[۱۶۵] پهلوی خطاب به مردم ایران گفت: «شما تنها نیستید؛ ایستادگی شما تاریخ را تغییر داده است. این رژیم ترک برداشته و سقوطش آغاز شده است.» او همچنین در این سخنانی از مردم خواست برای بازگشت گسترده‌تر به خیابان آماده باشند و وعده داد که روز بازپس‌گیری ایران نزدیک است.[۱۶۶]

بر اساس مصاحبه‌ای که در ۴ بهمن ۱۴۰۴ با شبکه آ.ار.د انجام داد، رضا پهلوی گفت که گذار ایران باید بر پایه انتخابات آزاد باشد و تأکید کرد که به دنبال قدرت سیاسی نیست.[۱۶۷]

سخنرانی در کنفرانس مطبوعاتی واشینگتن دی‌سی دربارهٔ اعتراضات دی ۱۴۰۴

در ۲۶ دی ۱۴۰۴، رضا پهلوی اولین نشست مطبوعاتی خود پس از آغاز اعتراضات گسترده در ایران را برگزار کرد. او ایران را «در اشغال خارجی» توصیف کرد و اعتراضات جاری را «نبرد بین اشغالگران و آزادی‌خواهان» خواند. رضا پهلوی از جامعه بین‌المللی خواست سکوت را کنار بگذارن و اقدامات عملی برای حمایت از مردم ایران انجام دهد. وی تأکید کرد که پشتیبانی جهانی برای جلوگیری از سرکوب و تسریع تغییرات سیاسی ضروری است، اما ارسال نیروهای خارجی لازم نیست، زیرا مردم ایران خود «سربازان در میدان مبارزه» هستند.[۱۶۸]

وی خطاب به معترضان ایرانی گفت که آنان «تحسین جهانیان را برانگیخته‌اند» و جوانان را «گارد جاویدان ایران» نامید. پهلوی اعلام کرد که مردم از او خواستار رهبری شده‌اند و بخش‌هایی از ارتش جمهوری اسلامی از اجرای دستورات خودداری کرده‌اند. او افزود که رژیم در آستانه سقوط قرار دارد و خواستار ثبت سپاه پاسداران در فهرست گروه‌های تروریستی شد.[۱۶۹][۱۶۸]

رضا پهلوی چهار اصل را به‌عنوان پایه‌ای برای دوران گذار پس از جمهوری اسلامی در کنفرانس معرفی کرد:

  1. حفظ تمامیت ارضی ایران
  2. احترام به تمام اقوام و مذاهب
  3. جدایی دین از حکومت
  4. حق تعیین حکومت توسط مردم
رضا پهلوی چهار اصل را به‌عنوان پایه‌ای برای دوران گذار پس از جمهوری اسلامی معرفی کرد.[۱۷۰]

رضا پهلوی از تدوین برنامه‌ای با عنوان «پروژه شکوفایی» خبر داد، که به صد روز نخست پس از سرنگونی جمهوری اسلامی ایران اختصاص دارد. این برنامه شامل تشکیل دولت انتقالی و نهادهای موقت قوه مجریه، مقننه و قضایی است. به گفتهٔ او، در ادامه، نظام سیاسی نهایی از طریق گفت‌وگوی ملی و همه‌پرسی آزاد تعیین خواهد شد. وی همچنین تأکید کرد که در این دوره، نهادهای اداری و خدمات عمومی کشور باید به فعالیت خود ادامه دهند و نیروهای نظامی و امنیتی، پس از اصلاح ساختار و خروج از نقش‌های ایدئولوژیک، تحت یک فرماندهی واحد و غیرسیاسی قرار گیرند. پهلوی از جذب و ادغام نیروهای جداشده از حکومت برای حفظ امنیت عمومی نیز حمایت کرده است. همچنین رضا پهلوی بارها اعلام کرده است که قصد ندارد به‌عنوان حاکم دائمی ایران حکومت کند و نقش خود را محدود به مدیریت و هماهنگی دورهٔ گذار سیاسی پس از پایان جمهوری اسلامی دانسته است. وی پایبندی خود را به اصول دموکراسی، حاکمیت مردم، تفکیک قوا و سکولاریسم اعلام کرده و مشروعیت هر نظام سیاسی آینده را ناشی از رأی آزاد شهروندان دانسته است.[۱۶۹][۱۶۸]

از دیگر محورهای مطرح‌شده توسط رضا پهلوی، اصلاح یا انحلال نهادهایی است که به گفتهٔ وی در سرکوب سیاسی نقش داشته‌اند، ایجاد سازوکارهای عدالت انتقالی و برقراری نظم حقوقی موقت تا زمان تدوین قانون اساسی جدید. به گفتهٔ او، مرحلهٔ گذار باید با برگزاری انتخابات آزاد و همه‌پرسی سراسری برای تعیین شکل نهایی نظام سیاسی ایران پایان یابد. پهلوی ایران را کشوری با منابع انسانی و طبیعی گسترده توصیف کرده و اظهار داشته است که این کشور می‌توانست به «کره جنوبی خاورمیانه» تبدیل شود، اما سیاست‌های جمهوری اسلامی مانع تحقق این پتانسیل شده است. او ایران آینده را دموکراتیک، صلح‌طلب و مسئول در منطقه و جهان دانسته و تأکید کرده است که ایران جدید تهدیدی برای دیگر کشورها نخواهد بود و تنها خواستار روابط پایدار و عادلانه با جهان است.[۱۶۹][۱۶۸]

وی تأکید کرد که حمایت از مردم ایران مستلزم کاهش ظرفیت نیروهای سرکوب حکومت، به‌ویژه سپاه پاسداران است. رضا پهلوی اعلام کرد که روند ریزش نیروهای حکومتی از ماه‌ها قبل آغاز شده و این روند در تضعیف ساختار قدرت جمهوری اسلامی تعیین‌کننده خواهد بود. رضا پهلوی کشورهای اروپایی و دیگر بازیگران بین‌المللی را به انتخاب میان مماشات با حکومت یا حمایت از مردم ایران فراخواند و تأکید کرد که اقدامات عملی و هماهنگ بین‌المللی می‌تواند روند تغییرات بنیادین را تسریع کند.[۱۶۹][۱۶۸]

بیانیه‌ها

اعتراضات سیستان و بلوچستان

رضا پهلوی در واکنش به اعتراضات سیستان و بلوچستان در بیانیه‌ای نوشت: «سوخت‌بری انتخاب هم‌میهنان بلوچ مظلوم ما در سیستان و بلوچستان نیست، این جمهوری اسلامی است که مردم محروم استان‌های مرزی ایران را به کارهای خطرناکی چون سوختبری و کولبری وادار کرده و خود نیز آنها را به گلوله می‌بندد.»[۱۷۱][۱۷۲] وی همچنین در بیانیهٔ جداگانه‌ای اختلال و قطع اینترنت در استان سیستان و بلوچستان را حربهٔ حکومت برای مخفی‌کردن جنایاتش خواند.[۱۷۳]

قتل روح‌الله زم

رضا پهلوی در پیامی به تاریخ ۱۲ دسامبر ۲۰۲۰ (۲۲ آذر ۱۳۹۹) ضمن تسلیت به خانوادهٔ روح‌الله زم، مدیر کانال تلگرامی آمدنیوز او را «بی‌گناه و قربانی رژیم خون‌ریز» دانست و هدف از ربایش و اعدام او را ارعاب دیگر کسانی در درون رژیم دانست که از آن جدا شده یا می‌خواهند جدا شوند.[۱۷۴][۱۷۵]

قتل نوید افکاری

رضا پهلوی در یادداشتی به تاریخ ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۰ (۲۳ شهریور ۱۳۹۹) که در روزنامهٔ وال استریت ژورنال منتشر شد، نوشت: «رژیم با اعدام نوید افکاری یک پیام دقیق به مردم ایران داد: اگر اعتراض کنید، صرف‌نظر از آنکه چه کسی هستید، شما را می‌کشیم.» او در ادامه مقاله نوشت: «در ازای هر نوید افکاری که رژیم می‌گیرد، ده‌ها ایرانی دیگر به تلاش برای آزادی و دموکراسی می‌پیوندند. وقتی که مردم ایران دوباره به خیابان‌ها آمدند تا خواستار پایان جمهوری اسلامی شوند-که قطعاً همین‌طور هم خواهد شد- جهان آزاد باید در کنار آنها بایستد.»[۱۷۶][۱۷۷]

قرارداد ۲۵ ساله ایران و چین

رضا پهلوی در تاریخ ۱۷ تیر ۱۳۹۹ «برنامه ۲۵ ساله همکاری‌های جامع ایران و چین» را «ننگین» و «بی‌اعتبار» توصیف کرد و نتیجهٔ امضاء این سند را «تاراج منابع طبیعی ایران و پذیرش ارتش بیگانه» در خاک کشور دانست.[۱۷۸][۱۷۹][۱۸۰] او تأکید کرد: «قرارداد ۲۵ساله با چین، قراردادی از موضع ضعف و خیانتی انکارناپذیر به منافع ملی ایران است.»[۱۸۱][۱۸۲]

خشونت خانگی و قوانین جمهوری اسلامی

رضا پهلوی در تاریخ ۶ خرداد ۱۳۹۹ در واکنش به قتل رومینا اشرفی به دست پدرش، با انتشار پیامی نوشت: «این جنایت با پشتوانهٔ قوانین واپس‌گرایانهٔ رژیم حاکم بر ایران انجام گرفته است. قوانینی که از خشونت خانگی و قتل ناموسی تا کودک‌آزاری و کودک‌همسری را مجاز می‌شمارد یا تسهیل می‌کند، متعلق به قرن بیست‌ویکم نیست. راه چاره، بازگشت به قوانین عرفی است.»[۱۸۳]

سانحه شناور پشتیبان کنارک

رضا پهلوی در تاریخ ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۹ در واکنش به سانحه شناور پشتیبان کنارک به که منجر به مرگ ۱۹ ملوان شد، با انتشار پیامی نوشت: «در چند ماه اخیر، نیروهای مسلح رژیم دو فاجعه را یکی در آسمان و دیگری در دریا رقم زده‌اند که منجر به جان‌باختن ۱۷۶ سرنشین هواپیمای اوکراینی، و دست‌کم ۱۹ نفر از پرسنل نیروی دریایی ارتش در آب‌های ساحلی چابهار شده است.» رضا پهلوی در ادامه پیام خود اضافه کرد: «علت وقوع این فجایع از یک‌سو، و پنهان‌کاری و دروغ‌گویی دربارهٔ آنها از سوی دیگر، نمایانگر عمق بی‌کفایتی و بی‌مسئولیتی رژیم حاکم بر میهن‌مان است.»[۱۸۴]

کشته‌شدن قاسم سلیمانی

رضا پهلوی در مورد کشته‌شدن سلیمانی در مصاحبه با روزنامه آلمانی «دی وِلت» گفت که کشته شدن سلیمانی مانند پایان «دارث ویدر» بود! او رویدادهای اخیر پس از کشته شدن سردار قاسم سلیمانی توسط آمریکا را فرصت بزرگی برای ایران ارزیابی کرد و کشته شدن او را یک تسلای خاطر برای ایرانیان دانست.[۱۸۵]

انهدام هواپیمای اوکراینی

رضا پهلوی در تاریخ ۲۱ دی ۱۳۹۸ و در واکنش به انهدام هواپیمای اوکراینی از سوی پدافند موشکی سپاه پاسداران، سید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران را «مسئول مستقیم» این فاجعه خواند.[۱۸۶]

انفجارهای کرمان

رضا پهلوی پس از پذیرفتن مسئولیت انفجارهای کرمان از سوی گروه داعش گفت که «داعش و جمهوری اسلامی دو روی سکه تروریسم بنیادگرایانهٔ اسلامی هستند». او خاطر نشان کرد که «جمهوری اسلامی حتی برای حامیانش نیز ماشین مرگ و فلاکت است» و «راه حل روشن است: پایین کشیدن این رژیم شیطانی؛ بازگرداندن قطار ایران به ریل ترقی و تمدن؛ و تأمین امنیت و آزادی برای همه ایرانیان در سایه حکومت قانون».[۱۸۷]

مرگ ابراهیم رئیسی

در پی سانحه سقوط بالگرد ورزقان که به مرگ سید ابراهیم رئیسی منجر شد، رضا پهلوی در بیانیه‌ای با اشاره به شادمانی «ملت ایران و به‌ویژه خانواده‌های قربانیان جمهوری اسلامی» گفت: «شاید تنها افسوس‌شان این است که او سقوط جمهوری اسلامی را ندید و برای جرم و جنایت‌هایش محاکمه نشد.»[۱۸۸]

جنگ ایران و اسرائیل

رضا پهلوی رضا رژیم جمهوری اسلامی را متهم می‌کند که جنگ را بر ایران تحمیل کرده و ادعا می‌کند که این جنگ رژیم است، نه جنگ مردم ایران: «به نظرم مردم ایران دیده‌اند که جهان تاکنون بیش از حد صبور بوده و حتی در قالب مذاکرات بارها به این رژیم فرصت داده است تا رفتار منطقی داشته باشد. آنها دیده‌اند که علی خامنه‌ای به دلیل لج‌بازی‌هایش مسئول وضعیت کنونی است. ایران نباید به این نقطه می‌رسید. اما مسئولیت نهایی بر عهده کیست؟ علی خامنه‌ای.»[۱۸۹]

دیدگاه‌های سیاسی

«اغلب به من می‌گفتند که در مبارزه برای میهنم راه به جایی نمی‌برم. چون نه تشکیلات و نهادهای یک دولت را دارم و به‌یقین نه بودجه کافی و نه ارتشی. اما اکنون من چنین ارتشی دارم؛ هم‌میهنان فوق‌العاده شجاعم.»

پهلوی در سخنرانی بنیاد ریچارد نیکسون، به تاریخ ۱ آبان ۱۴۰۳ خورشیدی.[۱۹۰]

رضا پهلوی در حین سخنرانی در مرکز اندیشه و رهبری سیاسی در دانشگاه ایالتی آریزونا.

به گزارش شبکه خبری ای‌بی‌سی، رضا پهلوی معتقد به تأسیس ایران سکولار، دمکراتیک و لیبرال است.[۱۹۱] پهلوی اعلام کرده است که قصد دستیابی به نقش رهبری بلندمدت در ایران پس از دوره انتقالی آینده پس از پایان رژیم جمهوری اسلامی را ندارد، و می‌گوید که این انتخاب مردم ایران است که چه شکل حکومتی را ترجیح می‌دهند، چه سلطنت مشروطه و چه جمهوری.[۱۹۱] پهلوی از برگزاری همه‌پرسی آزاد در ایران حمایت می‌کند که در آن مردم ایران امکان تصمیم‌گیری خواهند داشت. او گفته که پس از انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ به این نتیجه رسیده که «جدایی دین از دولت به عنوان اصل بنیادین و پیش‌شرط نظم دمکراتیک» ضروری است.[۱۹۱] پهلوی در مصاحبه‌ای با بی‌بی‌سی گفت که شخصاً ترجیح می‌دهد ایران جمهوری شود زیرا آن را شایسته‌سالارانه‌تر می‌بیند.[۱۹۲] بر اساس نظرسنجی گامان از ۱۵۸٬۰۰۰ ایرانی، ۸۰٪ ایرانیان خواهان جایگزینی جمهوری اسلامی با حکومت دمکراتیک هستند. نظرسنجی گامان همچنین نشان داد که رضا پهلوی بالاترین کاندید برای تشکیل شورای همبستگی انتقالی ایران است و بین ۳۲ تا ۴۰ درصد حمایت را در میان ۳۴ کاندید کسب کرده است.[۱۹۳][۱۹۱]

پهلوی از افزایش مدارا در ایران حمایت کرده است و برای تأسیس نهادهای نظارتی و تقویت جامعه مدنی به منظور جلوگیری از تمرکز قدرت در یک گروه استدلال می‌کند.[۱۹۴][۱۹۵] پهلوی را پوستر بوی جنبش دمکراسی در ایران نامیده‌اند.[۱۹۵] گفته می‌شود پهلوی از چشم‌اندازی دمکراتیک برای ایران دفاع کرده و برای برگزاری انتخابات آزاد به منظور تشکیل مجلس مؤسسان حمایت می‌کند.[۱۹۶] بر اساس گزارش دانشگاه ناوارا، پهلوی «از تعهد به بازگرداندن سلطنت امتناع کرده است».[۱۹۷] پهلوی به اعضای پارلمان اروپایی گفته است که ایران پس از فروپاشی رژیم جمهوری اسلامی، متحد اروپا و غرب خواهد بود. او معتقد است که دمکراسی ایرانی باید سکولار و بر پایهٔ حقوق بشر باشد. علاوه بر این، پهلوی به حفظ تمامیت ارضی ایران اعتقاد دارد.[۱۹۷]

در مصاحبه‌ای با ایران اینترنشنال در ژوئن ۲۰۲۵، رضا پهلوی وعده داد که «انتقال قانونمند» قدرت را تضمین خواهد کرد. او تأکید کرد که با کمک متخصصان عدالت انتقالی، محاکماتی عادلانه برگزار خواهد شد و متهمان از حق دفاع در دادگاه برخوردار خواهند بود. به گفتهٔ او، برخلاف انقلاب ۱۳۵۷، از اعدام‌های فوری جلوگیری می‌شود و روند انتقال قدرت به شکلی متفاوت از آن انقلاب انجام خواهد شد. همچنین وعده داد که «حقوق برابر برای همهٔ ایرانیان—صرف‌نظر از دین، قومیت یا باور—» تضمین خواهد شد.[۱۹۸] پهلوی معتقد است که حکومت دورهٔ پدرش را نمی‌توان حکومت توتالیتر دانست و ایرادی که به حکومت در آن دوره وارد می‌داند نبود فضای آزاد سیاسی است،[۱۹۹] در عین حال می‌گوید که منتقد سرکوب‌ها و محدودیت‌های سیاسی در دوران سلطنت پدرش است.[۲۰۰]

رضا پهلوی معتقد است که سیاست‌های خارجی نظام جمهوری اسلامی، مسئول «انزوای فعلی ایران» است.[۲۰۱] رضا پهلوی گفته مخالف هرگونه مداخله و حمله نظامی کشورهای خارجی به ایران است[۲۰۲] ولی مخالفان نیاز به حمایت خارجی دارند.[۲۰۳]

او همواره تأکید دارد که «مسئلهٔ اصلی رژیم جمهوری اسلامی است و مادام که این نظام بر سر کار است، مردم ایران فرصت پیشرفت و آزادی را نخواهند یافت».[۶۶] رضا پهلوی معتقد به تغییر حکومت ایران از طریق رأی مردم و همه‌پرسی است[۲۰۴] و به عقیده وی انتخاب محتوای نظام آینده کشور و نهایتاً شکلش باید به دست مردم ایران و نمایندگان منتخب مردم ایران باشد.[۲۰۵] او اهداف اصلی خود را رسیدن ایران به یک مردم‌سالاری سکولار پارلمانی و قانون اساسی منطبق بر مبنای اعلامیه جهانی حقوق بشر اعلام کرده است.[۲۹] رضا پهلوی گفته اگر قرار به انتخاب باشد بین جمهوری سکولار و یک سلطنت موروثی، جمهوری را انتخاب می‌کند،[۲۰۶] اما در صورت انتخاب سلطنت، خواهان یافتن راهی برای انتخابی شدن سلطنت به جای موروثی بودن آن خواهد بود.[۲۰۷][۲۰۸][۲۰۹]

او با اشاره به نسل جدید اصلاح‌طلبان گفته است: «آن‌هایی که هنوز به‌دنبال تغییر رفتار این رژیم واپس‌گرا و جنایتکار هستند، همچون پیشینیان‌شان آب در هاون می‌کوبند.»[۲۱۰]

در تاریخ ۱۸ فوریه ۲۰۱۳، مصاحبه تلویزیون مرکزی چین با پهلوی با واکنش حکومت جمهوری اسلامی روبرو شد.[۲۱۱] در مصاحبه با این شبکه، پهلوی از «انتخابات آزاد» سخن‌گفت و خواستار تغییر «سیاست‌های قدرت‌های جهان در قبال حکومت جمهوری اسلامی» شد.[۲۱۲] سفارت ایران در پکن، طی بیانیه‌ای شدیداللحن، آن را «بی‌سابقه، معنا دار و دارای تبعات» و «مداخله آشکار در امور داخلی ایران» خواند.[۲۱۳]

در خصوص احتمال هرج و مرج در صورت فروپاشی رژیم اسلامی، پهلوی گفت که برخلاف سایر کشورهایی که انتقال پرآشوبی را تجربه کردند، ایران یک تمدن کهن است و گفت: «ما عراق یا افغانستان نیستیم. ما ملتی با هزاران سال وحدت هستیم. اگر حاکمیت قانون و عدالت وجود داشته باشد، هرج و مرجی نخواهد بود.» پهلوی اعلام کرد که جنگ داخلی رخ نخواهد داد.[۲۱۴]

میزان نفوذ و محبوبیت در میان ایرانیان

رضا پهلوی در گفتگویی تلویزیونی.

میزان دقیق حمایت از پهلوی مشخص نیست؛ برخی منابع گزارش داده‌اند که او از سوی «کسانی که هستهٔ اصلی جنبش اصلاح‌طلبی را تشکیل می‌دهند» حمایت اندکی دریافت می‌کند.[۲۱۵][۲۱۶][۲۱۷]

در اعتراضات دی ۱۳۹۶ ایران شعارهایی همچون «ای شاه ایران برگرد به ایران»، «شاه برگرد شاه برگرد شاه برگرد»، «رضاشاه روحت شاد»، «شاهنشاه روحت شاد»، «رضا، رضا پهلوی»، «رضا شاه معذرت معذرت»، «ولیعهد کجایی به داد ما بیایی»، «ایران که شاه نداره حساب و کتاب نداره»، در میان معترضان در شهرهای مختلف به طرفداری از دودمان پهلوی سر داده شد.

مجید محمدی بر این نظر است که:

این شعارهای نوستالژیک یا غم غربت خوارانه ۷ دی ۹۶ به بعد بیش از آن که سلطنت طلبانه یا مشروطه خواهانه باشد، نارضایتی از جهت‌گیری اقتصادی، اجتماعی و جایگاه کشور در جامعه بین‌المللی را در کنار ناامیدی و یاس از اصلاح امور و تغییر در روند ناکارآمدی حکومت منعکس می‌کنند. همچنین این شعارها می‌خواهند به روحانیون شوک وارد کرده و آنها را بیدار کنند. در ضمن این شعارها نوعی نفی اقدامات نسل گذشته در براندازی نظام پادشاهی هم به حساب می‌آیند.

[۲۱۸][۲۱۹]

پس از آن‌که علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی در نخستین واکنش به اعتراضات آبان ۱۳۹۸ ایران، آن‌ها را از جمله به خانوادهٔ پهلوی نسبت داد،[۲۲۰] سخنگوی سپاه پاسداران نیز مدعی شد که نسل جوان ایران در مورد دودمان پهلوی «دچار شک و چالش جدی شده است».[۲۲۱] معترضان در اعتراضات آبان ۱۳۹۸ ایران در شعارهایشان خواستار بازگشت رضا پهلوی به ایران و سقوط جمهوری اسلامی شده بودند.[۲۲۲]

دیلی تلگراف در مصاحبه‌ای که در تاریخ ۴ اسفند ۱۴۰۳ با پهلوی انجام داد، ادعا کرد حتی منتقدان رضا پهلوی اذعان می‌کنند که او دست‌کم برنامه‌ای برای تغییر اوضاع در ایران دارد و از شهرت عمومی در داخل و خارج از کشور برخوردار است.[۲۲۳]

در ۲۸ خرداد ۱۴۰۴, در پی وضعیت اضطراری که در ایران ایجاد شده، رضا پهلوی اعلام کرد که سقوط جمهوری اسلامی برگشت‌ناپذیر است و تنها یک قیام عمومی برای پایان دادن به جنگ ۴۶ ساله آن با مردم ایران لازم است. او وعده داد که برنامه آماده‌ای برای انتقال آرام به حکومت ملی دموکراتیک طی صد روز نخست دارد و از نیروهای امنیتی خواست به جای فدا کردن خود برای رژیم در حال سقوط، به مردم بپیوندند.[۲۲۴][۲۲۵][۲۲۶] رضا پهلوی رضا رژیم جمهوری اسلامی را متهم می‌کند که جنگ را بر ایران تحمیل کرده و ادعا می‌کند که این جنگ رژیم است، نه جنگ مردم ایران.[۲۲۷]

نظرسنجی‌ها

دانشگاه نابارا، یک دانشگاه تحقیقاتی خصوصی کاتولیک در اسپانیا، در سال ۲۰۲۳ مقاله‌ای منتشر کرد که نشان می‌داد در داخل ایران حمایت‌هایی از رضا پهلوی وجود دارد.[۷۰]

در خرداد ۱۴۰۳ مؤسسه گمان نظر سنجی منتشر کرد که در آن محبوبیت رضا پهلوی ۳۱٪ اعلام شد. بر اساس این نظر سنجی اگرچه محبوبیت وی اندکی کاهش یافته است اما نشانگر ثبات نسبی پایگاه اجتماعی او است.[۲۳۷] او در این نظر سنجی بیشترین حمایت را در استانهای گیلان، البرز و خراسان و کمترین حمایت را در استانهای کردستان، آذربایجان شرقی و غربی داشته است.[۲۳۸]

شغل

در سال ۱۹۸۹، واشینگتن پست گزارش کرد پهلوی در مورد منبع درآمدش پاسخ داد که در هفت سال قبل از آن مورد حمایت مالی «خانواده و دوستان» قرار داشته است.[۲۳۹] در سال ۲۰۱۷، او به آسوشیتد پرس گفت که از سال ۱۹۷۹ «شغل جانبی‌ای» نداشته و منشأ پول او خانواده‌اش و «ایرانیان بسیاری بوده که از جنبش پشتیبانی کرده‌اند.»[۲۴۰] بنا بر گزارشی در دسامبر ۲۰۱۸ از پلیتیکو، «تصور می‌رود او عمدتاً با آنچه از ثروت خانواده‌اش باقی مانده زندگی می‌کند، و او تمام وقت خود را صرف اطلاع‌رسانی دربارهٔ ایران کرده است.»[۲۴۱]

زندگی شخصی

رضا پهلوی همسرش یاسمین اعتماد امینی را نخستین بار در فرودگاه واشینگتن دی.سی. ملاقات کرد. این دو رابطه خود را بین سوییس (که پهلوی در آن زمان آنجا زندگی می‌کرد) و کالیفرنیا (محل زندگی اعتماد امینی) برقرار کردند و یک سال بعد در روز ۲۲ خرداد ۱۳۶۵ (ژوئیهٔ ۱۹۸۶) در شهر گرینویچ ایالت کنتیکت ازدواج کردند.[۲۴۲] پهلوی هنگام ازدواج ۲۵ ساله و اعتماد امینی ۱۷ ساله و در حال فارغ‌التحصیلی از دبیرستان بود.[۲۴۳] این دو صاحب سه دختر به نام‌های نور (م. ۱۴ فروردین ۱۳۷۱)، ایمان (م. ۲۱ شهریور ۱۳۷۲) و فرح (م. ۲۷ دی ۱۳۸۲) هستند[۲۴۴] و در نزدیکی واشینگتن، دی.سی. زندگی می‌کنند.[۲۴۵]

رضا پهلوی در سال ۲۰۰۴ به عنوان پدرخوانده غیررسمی شاهدخت لوئیز، نوه آلبرت دوم پادشاه وقت بلژیک و فرزند شاهزاده لوئیز بلژیک اعلام شد.[۲۴۶] جمهوری اسلامی ایران از این تصمیم خانواده سلطنتی بلژیک انتقاد کرد. رضا پهلوی و فرح در مراسم‌های رسمی تشییع‌جنازه مثل انور سادات و ریچارد نیکسون یا مراسم‌های ازدواج خانواده‌های سلطنتی جهان مثل اسپانیا و موناکو حضور داشته‌اند که گاهی اعتراض جمهوری اسلامی ایران را برانگیخته است.[۲۴۷]

رضا پهلوی به عکاسی علاقمند است. او در مصاحبه‌ای در فروردین ۱۳۹۱ گفت: «اگر زندگی دوباره داشتم، شاید کارگردان سینما می‌شدم.»[۲۴۸]

پهلوی علاقه شدیدی به بازی و تماشای فوتبال داشت. او هوادار تیم باشگاه فوتبال استقلال تهران بود، که در آن زمان تاج نام داشت و حمایت او حتی از تلویزیون ملی ایران پخش می‌شد. این باشگاه در رژه‌های سالانه به مناسبت تولد او شرکت می‌کرد که این باشگاه را به دولت نزدیک می‌کرد.[۲۴۹]

در سال ۱۹۸۱، یونایتدپرس اینترنشنال گزارش کرد که پهلوی برای تماشای تنیس در باشگاه نخبگان الجزیره در قاهره حضور می‌یافت و گاهی در باشگاه‌های شبانه در هتل‌های نزدیک نیل دیده می‌شد.[۶۶]

پهلوی پس از نقل مکان به آمریکا، به سرمایه‌گذاری در املاک و مستغلات در شمال ویرجینیا پرداخت. نخستین سرمایه‌گذاری او و مشاورانش در سال ۱۹۸۲ خرید زمین در تایسونز کورنر بود که یک مجتمع مسکونی در آن با طراحی کامران دیبا، پسرعموی مادرش، ساخت.[۷۳]: ۲۷۷ 

رضا پهلوی، در مصاحبه‌ای که در روز جمعه ۵ تیر ماه ۱۳۸۸ با خبرنگار نیویورک تایمز، دِبورا سولومون انجام داد، در پاسخ این پرسش که «دین شما چیست؟» گفت:

این مسئله‌ای خصوصی است اما اگر بر پاسخ من اصرار می‌ورزید، باید بگویم که البته من بر پایه آموزش و اعتقادی راسخ، «مسلمان شیعه» هستم. در واقع خود را انسانی با ایمان و دیندار می‌دانم.[۲۵۰]

نگارخانه

کتاب‌شناسی

وی تا به حال سه کتاب نوشته است.

رضا پهلوی در سال ۲۰۰۲ کتاب نسیم دگرگونی: آینده دموکراسی در ایران به زبان انگلیسی را منتشر کرد و زبان جدیدی برای پیکار سیاسی برگزیده بود: او از تغییر، انتخاب، و حقوق مدنی سخن می‌گفت.[۷۳] : ۲۸۴  او در این کتاب دیدگاه‌های خود را در زمینه حمایت از جنبش‌های «ناآرامی‌های مدنی و قیام‌های بدون خشونت» مطرح کرد که این کتاب به زبان فارسی نیز ترجمه شده است. زبان او دیگربه جای مهمانی‌های پرسروصدا، املاک و کنش مخفی با «ساعت انتخاب» ای که مردم برای دموکراسی و آزادی داشتند در پیوند بود.[۷۳]: ۲۸۴ 

سایر کتاب‌های وی بیانیه میثاق با مردم[۲۵۱] و آزادی برای هم‌میهنانم نام دارند که هر دو به فارسی نیز برگردانده شده‌اند.[۲۵۲] همچنین در سال ۲۰۰۹ میلادی، کتابی از رضا پهلوی به نام زمان انتخاب (فرانسوی: Iran: L'Heure du Choix, Denoël‎) به زبان فرانسه منتشر شد.[۲۰۴]

افتخارات

ملی

خارجی

دیگر تجلیل‌ها

منابع

  1. ↑ https://www.bbc.com/persian/iran-features-50193175
  2. ↑ «پهلوی‌ سلسله‌». دانشنامه جهان اسلام.
  3. ↑ https://web.archive.org/web/20190815230528/https://www.radiofarda.com/a/b3-iran-crown-prince-leaves-inc/28740662.html
  4. ↑ Envisioning the Next Iran: The Indispensable Interplay of Human Rights and Democracy, The Huffington Post
  5. ↑ https://en.radiofarda.com/28954486.html%5Bپیوند+مرده%5D
  6. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی طرح خود برای سرنگونی جمهوری اسلامی را اعلام کرد». persianepochtimes.com. ۱۴۰۳-۱۱-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  7. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: برای رهبری دوره گذار ملی پیش‌قدم می‌شوم». www.iranintl.com. ۲۰۲۵-۰۶-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  8. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی با انتشار اسامی کشته‌شدگان اعتراضات، وعده داد اجازه ندهد خون آن‌ها «هدر برود»». persianepochtimes.com. ۱۴۰۴-۱۰-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  9. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: متحد بمانید، بر هدف متمرکز شوید، پیروزی از آن ماست». www.iranintl.com. ۲۰۲۶-۰۱-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  10. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی خطاب به خامنه‌ای: مبارزه تا نابودی رژیم ضدایرانی‌ات ادامه خواهد داشت». www.iranintl.com. ۲۰۲۶-۰۱-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  11. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: همه‌چیز در جای خود است، فرصتی واقعی برای خلاص شدن از این رژیم وجود دارد». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۶-۰۱-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  12. ↑ «درخواست شاهزاده رضا پهلوی از نیروهای امنیتی: در مقابل مردم نایستید». persianepochtimes.com. ۱۴۰۴-۱۰-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  13. ↑ «درخواست نماینده پارلمان اروپا از اتحادیه اروپا برای حمایت از شاهزاده رضا پهلوی». persianepochtimes.com. ۱۴۰۴-۱۰-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  14. ↑ «بیانیه جبهه ۷ آبان: انتخاب شاهزاده رضا پهلوی به معنی حذف دیگر جریان‌های سیاسی نیست». www.iranintl.com. ۲۰۲۶-۰۱-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  15. ↑ تکرار شعارهای حمایتی از شاهزاده رضا پهلوی در اعتراضات؛ پرسشی پیش‌روی اپوزیسیون, retrieved 2026-01-06
  16. ↑ «پیام شاهزاده رضا پهلوی به مردم ایران: شما در حال تاریخ‌سازی هستید». persianepochtimes.com. ۱۴۰۴-۱۰-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  17. ↑ «واکنش شاهزاده رضا پهلوی به هشدار ترامپ به جمهوری اسلامی در سرکوب معترضان». persianepochtimes.com. ۱۴۰۴-۱۰-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  18. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: مساله کلیدی، تداوم تسخیر خیابان‌ها است». www.iranintl.com. ۲۰۲۶-۰۱-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  19. ↑ «فراخوان شاهزاده رضا پهلوی: پنج‌شنبه و جمعه ۸ شب همه از خیابان‌ها و خانه‌ها شعار سر بدهید». www.iranintl.com. ۲۰۲۶-۰۱-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  20. ↑ [۶][۷][۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴][۱۵][۱۶][۱۷][۱۸][۱۹]
  21. 1 2 «پهلوی‌ سلسله‌». دانشنامه جهان اسلام. دوران کامروایی شاه به اوج خود رسید.فرمان ولیعهدی رضاپهلوی در ۱۴ آبان ۱۳۳۹
  22. ↑ "Reza Pahlavi | Exiled Crown Prince, Life in the U.S. , Ties to Iran, Relationship with Trump and Netanyahu, & Biography | Britannica" (به انگلیسی). Retrieved 2026-01-01.
  23. ↑ «تلاش رضا پهلوی برای آوردن بهار عربی به ایران». وبگاه اختصاصی رضا پهلوی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژوئن ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱ ژوئیه ۲۰۱۲.
  24. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی و برخی چهره‌های مخالف جمهوری اسلامی متن مشترک سال نوی میلادی منتشر کردند». www.iranintl.com. ۲۰۲۲-۱۲-۳۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۲.
  25. ↑ «نشست «همکاری ملی برای نجات ایران» در مونیخ؛ شاهزاده رضا پهلوی از گروه‌های سیاسی خواست حول برنامه دوران گذار او گرد هم بیایند». BBC News فارسی. ۲۰۲۵-۰۷-۲۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۲.
  26. 1 2 «برگزاری همایش «همکاری ملی برای نجات ایران» به میزبانی شاهزاده رضا پهلوی». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۲.
  27. 1 2 «شاهزاده رضا پهلوی از پروژه «شکوفایی ایران» و ده اصل اقتصادی برای آینده ایران رونمایی کرد». صدای آمریکا. ۲۰۲۴-۰۹-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۲.
  28. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: در «پروژه شکوفایی ایران» به دنبال توانمندسازی اقتصاد کشور هستیم». www.iranintl.com. ۲۰۲۴-۰۹-۲۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۲.
  29. 1 2 3 «رضا پهلوی؛ از زندگی سیاسی تا پشت پرده خاطرات جوانی». رادیو فردا.
  30. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی «نخبگان سیاسی» را به همکاری برای «سرنگونی جمهوری اسلامی» دعوت کرد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۲۱.
  31. ↑ «Reza Pahlavi - Biography». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ ژانویه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۶ ژانویه ۲۰۱۱.
  32. ↑ «‮رضا پهلوی: انتخاب شکل حکومت آینده با مردم ایران است‬». BBC ‮فارسی‬. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۷-۰۹.
  33. ↑ Shahanshah: A Study of Monarchy of Iran By E. Burke Inlow, Inlow, E. Burke, pg. 90
  34. ↑ «قانون اساسی مشروطه - مشروطه». mashruteh.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۶-۱۷.
  35. ↑ «متمم قانون اساسی مشروطه (14 ذی‌القعدة الحرام 1324)». مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ اوت ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۱.
  36. ↑ ماروین زونیس (۱۳۷۰)، «کودکی و جوانی»، شکست شاهانه، ترجمهٔ عباس مخبر، تهران: طرح نو، ص. ۱۰۴
  37. ↑ «آشنایی بامجموعه فرهنگی تاریخی نیاوران». سایت اطلاع‌رسانی مجموعه. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ نوامبر ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۶ نوامبر ۲۰۰۹.
  38. ↑ علی شهبازی (۱۳۷۰)، «نگهبانی در کاخ»، محافظ شاه، تهران: اهل قلم، ص. ۱۹۵ تا ۱۹۹
  39. ↑ ماروین زونیس (۱۳۷۷)، «کودکی و جوانی»، شکست شاهانه، ترجمهٔ عباس مخبر، تهران: طرح نو، ص. ۱۰۴
  40. ↑ اسدالله علم (۱۳۷۳)، «چهارم اردیبهشت ۱۹۷۴»، گفتگوهای من با شاه، ترجمهٔ عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران: طرح نو، ص. ۵۸۰
  41. ↑ ماروین زونیس (۱۳۷۰)، «شکستن اقتدار شاه»، شکست شاهانه، ترجمهٔ عباس مخبر، تهران: طرح نو، ص. ۱۷۵
  42. ↑ منوچهر فرمانفرمائیان (۱۳۷۰)، «شاه و رؤیای آمریکایی»، خون و نفت، ترجمهٔ مهدی حقیقت خواه، تهران: ققنوس، ص. ۴۵۰ و ۴۵۱
  43. ↑ «پهلوی‌ سلسله‌». دانشنامه جهان اسلام.
  44. ↑ ماروین زونیس (۱۳۷۰)، «سودای پرواز»، شکست شاهانه، ترجمهٔ عباس مخبر، تهران: طرح نو، ص. ۲۴
  45. ↑ بابک تقوایی (۲۸ مهر ۱۳۹۵). «نبرد اشباح، ببرها و گربه‌های ایرانی برفراز انارک». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  46. ↑ Archive، View Author؛ feed، Get author RSS (۲۰۲۴-۰۴-۱۳). «Reza Pahlavi — the man who could have been Shah» (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۷-۱۰.
  47. ↑ رضا پهلوی: اگر زندگی دوباره داشتم، شاید کارگردان سینما می‌شدم، رادیو فردا
  48. ↑ A Royal Flush: Reza Pahlavi Former Crown Prince of Iran بایگانی‌شده در ۲۱ اکتبر ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine, TIME Magazine
  49. ↑ Pahlavi recalls ‘tremendous boost to my morale’ during Air Force training in Lubbock, Lubbock Avalanche-Journal
  50. ↑ ماروین زونیس (۱۳۷۰)، «کودکی و جوانی»، شکست شاهانه، ترجمهٔ عباس مخبر، تهران: طرح نو، ص. ۱۰۵ و ۵۰۸
  51. ↑ "Two children of the late Shah of Iran may..." UPI (به انگلیسی). Retrieved 2022-06-15.
  52. 1 2 3 Hall، Carla (۱۹۸۹-۰۵-۲۱). «THE SHAH WITHOUT A COUNTRY» (به انگلیسی). Washington Post. شاپا 0190-8286. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۱۵.
  53. ↑ "Empress Farah Dibah Pahlavi, widow of the deposed shah... - UPI Archives". UPI (به انگلیسی). Retrieved 2024-01-17.
  54. ↑ "Fulfilling his father's deathbed wish, Crown Prince Reza will... - UPI Archives". UPI (به انگلیسی). Retrieved 2024-01-17.
  55. ↑ حسن‌نیا، آرش (۲۰۱۲-۰۳-۲۱). «رضا پهلوی: اگر زندگی دوباره داشتم، شاید کارگردان سینما می‌شدم». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  56. ↑ "Son of former Shah of Iran to speak at UCI" (به انگلیسی). 4 May 2009. Archived from the original on 18 Sep 2015. Retrieved 10 Dec 2015.
  57. ↑ افشین امیرزاده (۱۰ ژوئن ۲۰۰۵). «تحریم انتخابات: اپوزیسیون خارج از کشور». www.bbc.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  58. ↑ In Iran, an Angry Generation Longs for Jobs, More Freedom and Power, New York Times
  59. ↑ Royal Democrat بایگانی‌شده در ۱۵ مه ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine, The Wall Street Journal
  60. ↑ Life After the Throne بایگانی‌شده در ۲۱ اکتبر ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine, Time Magazine
  61. ↑ Interview With Reza Pahlavi Of Iran بایگانی‌شده در ۲۲ دسامبر ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine, Al-Watan Daily - Kuwait
  62. ↑ رضا پهلوی: «روحانیون ایران در معرض خطر قرار دارند» بایگانی‌شده در ۲۱ ژوئن ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine، العربیه فارسی
  63. ↑ Life، Kayhan (۲۰۱۸-۰۷-۱۲). «'All Totalitarian Rules Eventually End': An Interview with Reza Pahlavi». KAYHAN LIFE (به انگلیسی). بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۱۶.
  64. ↑ «ایرانیستاز - بخش دوم گفتگوی تقاطع با شاهزاده رضا پهلوی». تقاطع. ۱۸ ژوئن ۲۰۱۷.
  65. ↑ "Crown Prince Reza, fighting back tears, proclaimed himself shah..." UPI (به انگلیسی). Retrieved 2024-01-14.
  66. 1 2 3 4 5 "Former Student Prince Aims at Iranian Throne", The United Press International, Pittsfield, Massachusetts: The Berkshire Eagle, p. 23, 6 August 1981
  67. ↑ "Reza II vows to oust Khomeini", The Associated Press, Indianapolis, Indiana: The Indianapolis News, p. 1, 5 August 1981
  68. 1 2 3 4 5 6 7 Segev, S. (1988). The Iranian Triangle: The Untold Story of Israel's Role in the Iran-Contra Affair. Free Press. ISBN 978-0-02-928341-7. Retrieved 2024-01-24.
  69. 1 2 3 Hsu، Spencer S. (۱۹۹۶-۰۷-۲۲). «REVERSAL OF FORTUNE» (به انگلیسی). Washington Post. شاپا 0190-8286. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۲۳.
  70. 1 2 3 Hall، Carla (۱۹۸۹-۰۵-۲۱). «THE SHAH WITHOUT A COUNTRY» (به انگلیسی). Washington Post. شاپا 0190-8286. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۲۷. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «:6» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  71. 1 2 3 "Every spy a prince: the complete history of Israel's intelligence community". search.worldcat.org (به انگلیسی). pp. 260–261. Retrieved 2024-01-23.
  72. 1 2 Fisher، Dan (۱۹۸۸-۱۰-۲۸). «Sharon Linked to '82 Anti-Khomeini Coup Plot». Los Angeles Times (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۴-۰۱.
  73. 1 2 3 4 5 6 7 8 Friedman, Andrew (1954-11-16). "Covert Capital". University of California Press. Retrieved 2024-01-13.
  74. 1 2 3 «The Twilight War by David Crist: 9780143123675 | PenguinRandomHouse.com: Books». PenguinRandomhouse.com (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۱۳.
  75. ↑ Timmerman, K.R. (2008). Shadow Warriors: The Untold Story of Traitors, Saboteurs, and the Party of Surrender. Three Rivers Press. p. 45. ISBN 978-0-307-35210-1. Retrieved 2024-01-13.
  76. ↑ Woodward, Bob (1986-11-19). "CIA Curried Favor With Khomeini, Exiles". Washington Post. Retrieved 2024-01-13.
  77. ↑ "Shah's Son to Wed... Someone", Times-Advocate, Escondido, California, p. 2, 3 May 1986
  78. ↑ «کناره‌گیری رضا پهلوی از ریاست «شورای ملی ایران»». رادیو فردا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۷.
  79. ↑ میریان، شهرام (۲۰۱۲-۰۵-۲۵). «رضا پهلوی: وحشت رژیم از قیام مردم از هر تحریمی اثرگذارتر است». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  80. ↑ خاکزاد، ژان (۲۰۱۲-۰۶-۰۱). «رضا پهلوی: تلاشم این بوده که از حمله نظامی به کشورمان اجتناب شود». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  81. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: پرونده کشتار ۱۵۰۰ ایرانی را به دیوان لاهه ارسال کنید». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۱۹-۱۲-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  82. ↑ https://www.radiofarda.com/a/f3_pahlavi_in_talk_with_prosecutor_of_international_crime_court/24600770.html
  83. ↑ «پروژه ققنوس؛ طرح رضا پهلوی برای «بازسازی ایران» کلید خورد». رادیو فردا. ۲۰۱۹-۰۲-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۲-۲۸.
  84. ↑ «رونمایی از پروژه ققنوس در واشینگتن». DW. ۱۳۹۷-۱۲-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۲-۲۸.
  85. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی در نشست ققنوس: یک ایرانی می‌خواهد بداند ۵۰ سال آینده با چه مواجه خواهیم بود». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۲-۲۸.
  86. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: با تحریم انتخابات به دنیا پیام می‌دهیم که این «خیمه شب بازی» جمهوری اسلامی است». صدای آمریکا. ۲۰۲۰-۰۲-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  87. ↑ «انتخابات مجلس ایران؛ کمترین نرخ مشارکت در جمهوری اسلامی». BBC News فارسی. ۲۰۲۰-۰۲-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۲۳.
  88. ↑ «رضا پهلوی خواستار 'اتحاد' اپوزیسیون و پیوند زدن 'اعتراض‌های داخل ایران' شد». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  89. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی، خواستار اتحاد مخالفان جمهوری اسلامی برای نجات ایران». صدای آمریکا. ۲۰۲۰-۰۹-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  90. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی خواستار گسترش و پیوند اعتراض‌ها و اعتصاب‌ها در داخل کشور شد». رادیو فردا. ۲۰۲۰-۰۹-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  91. ↑ «پیام شاهزاده رضا پهلوی به مردم: روی نجات ایران متمرکز شویم». ایران اینترنشنال. ۲۰۲۰-۰۹-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  92. ↑ «تاکید رضا پهلوی نسبت به لزوم "گذار از جمهوری اسلامی ایران" برای "نجات ایران"». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۲۰-۰۹-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  93. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی خواستار گسترش و پیوند اعتراض‌ها و اعتصاب‌ها در داخل کشور شد». رادیو فردا. ۲۰۲۰-۰۹-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  94. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی ایرانیان را به اعتراض، اعتصاب و نافرمانی مدنی فراخواند». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۰-۰۹-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  95. ↑ «دعوت رضا پهلوی به "اعتصاب و اعتراض و نافرمانی مدنی"». DW. ۱۳۹۹-۰۷-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  96. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: جمهوری اسلامی نفس‌های آخرش را می‌کشد و من آماده بازگشت به ایران هستم». www.iranintl.com. ۲۰۲۵-۰۶-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۶-۲۴.
  97. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: پیکان قدرت از دست رژیم خارج خواهد شد، باید آماده باشیم». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۰۵.
  98. ↑ فردا، رادیو (۲۰۲۲-۱۰-۲۰). «شاهزاده رضا پهلوی خواستار تشکیل یک «دولت موقت تکثرگرا» شد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۰۵.
  99. ↑ «ماجرای «من وکالت می‌دهم»؛ کارزار اعطای وکالت نمادین به شاهزاده رضا پهلوی». BBC News فارسی. ۲۰۲۳-۰۱-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۰۵.
  100. 1 2 «"منشورِ همبستگی و سازماندهی برای آزادی (مهسا)" منتشر شد – DW – ۱۴۰۱/۱۲/۱۹». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۰۵.
  101. ↑ guillermo. «The Shah's Son and the Future of Iranian Opposition - Foreign Policy Research Institute». www.fpri.org (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۰۵.
  102. ↑ رادیوفردا (۲۰۲۳-۰۳-۱۰). «انتشار منشور «همبستگی و سازماندهی برای آزادی ایران»». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۰۵.
  103. ↑ Dagres، Holly (۲۰۲۳-۰۵-۱۰). «After a failed coalition effort, where is the Iranian opposition headed?». Atlantic Council (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۲۰.
  104. 1 2 3 "Iran exiles' fragile unity fractured, a year after Amini protests". France 24 (به انگلیسی). 2023-09-12. Retrieved 2024-07-10.
  105. ↑ رادیوفردا (۲۰۲۳-۰۴-۱۱). «رضا پهلوی از عدم اجماع بر سر کاندیداهای خود برای پیوستن به «منشور همبستگی» خبر داد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۱۷.
  106. ↑ «حامد اسماعیلیون از "منشور همبستگی مهسا" خارج شد – DW – ۱۴۰۲/۲/۲». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۱۷.
  107. ↑ «چهار چهره منشور مهسا: شرایط پیش‌آمده همبستگی را سخت کرده اما ادامه می‌دهیم». BBC News فارسی. ۲۰۲۳-۰۴-۲۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۱۷.
  108. ↑ Dagres، Holly (۲۰۲۳-۰۵-۱۰). «After a failed coalition effort, where is the Iranian opposition headed?». Atlantic Council (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۲۰.
  109. ↑ Reuters (2023-04-17). "Son of toppled Iranian Shah to visit Israel" (به انگلیسی). Retrieved 2023-04-20.
  110. ↑ Keller-Lynn، Carrie. «In Israel, son of last shah says Iranians 'absolutely' ready for Israel ties». www.timesofisrael.com (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۴-۲۰.
  111. ↑ "Son of Iran's Shah Pahlavi Visits Israel". Asharq AL-awsat (به انگلیسی). Retrieved 2023-04-20.
  112. ↑ Esfandiari, Golnaz. "Iranian Former Crown Prince's 'Historic' Trip To Israel Courts Controversy" (به انگلیسی). Retrieved 2023-04-20.
  113. ↑ https://www.freiheit.org/de/deutschland/eine-schande-fuer-deutschland
  114. ↑ https://www.welt.de/politik/ausland/article255425126/Muenchner-Sicherheitskonferenz-In-Berlin-wurde-eine-Entscheidung-getroffen-um-das-iranische-Volk-zum-Schweigen-zu-bringen.html
  115. ↑ «با دخالت دولت آلمان، کنفرانس امنیتی مونیخ دوباره دعوت از شاهزاده رضا پهلوی را پس گرفت». fa. ۲۰۲۵-۰۲-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۲-۱۷.
  116. ↑ «تجمع ایرانیان در شهر مونیخ؛ همزمان با برگزاری کنفرانس امنیتی مونیخ». persianepochtimes.com. ۱۴۰۳-۱۱-۲۷\۱۶:۵۶:۰۹. دریافت‌شده در 2025-02-17. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  117. ↑ «تظاهرات طرفداران شاهزاده رضا پهلوی نزدیک محل برگزاری کنفرانس امنیتی مونیخ». BBC News فارسی. ۲۰۲۵-۰۲-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۲-۱۷.
  118. 1 2 «شاهزاده رضا پهلوی در نشست همگرایی مونیخ: هدف ما فقط نجات ایران است». fa. ۲۰۲۵-۰۲-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۲-۱۷.
  119. 1 2 «شاهزاده رضا پهلوی: آینده ایران را مردم تعیین خواهند کرد». persianepochtimes.com. ۱۴۰۳-۱۱-۲۸\۱۶:۰۲:۰۳. دریافت‌شده در 2025-02-17. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  120. 1 2 لندن، کیهان. «برگزاری «نشست همگرایی مونیخ» با تأکید بر اصول همکاری احزاب آزادیخواه و میهن‌پرست و رهبری شاهزاده رضا پهلوی در انقلاب ملی ایران». دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۲-۱۷.
  121. ↑ https://www.bbc.com/persian/articles/cy080px2kk1o
  122. ↑ «شاهزاده در «نشست همگرایی مونیخ»: نقش فرامسلکی من را به نماینده یک جریان کاهش ندهید». iranglobal.info. ۲۰۲۵-۰۲-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۲-۱۷.
  123. ↑ https://persianepochtimes.com/iranian-gathering-in-geneva/
  124. ↑ https://www.iranglobal.info/fa/node/194559
  125. 1 2 3 4 «شاهزاده رضا پهلوی ۵ راهکار خود را برای عبور از جمهوری اسلامی تشریح کرد». fa. ۲۰۲۵-۰۲-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۲-۱۹.
  126. 1 2 3 4 «برنامه شاهزاده رضا پهلوی برای براندازی حکومت و بازسازی ایران». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۲-۱۹.
  127. ↑ https://www.theguardian.com/world/2015/feb/24/iranian-woman-wins-rights-award-hijab-campaign
  128. ↑ https://genevasummit.org/speech/2025-keynote-address-the-struggle-for-freedom-in-iran/
  129. ↑ Writer, Staff (2025-02-12). "Reza Pahlavi to Speak at CPAC in DC 2025". CPAC (به انگلیسی). Retrieved 2025-02-20.
  130. ↑ «از واشینگتن تا تهران: حضور رضا پهلوی در قلب محافظه‌کاران آمریکا». بالاترین. ۲۰۲۵-۰۲-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۲-۲۰.
  131. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: در «پروژه شکوفایی ایران» به دنبال توانمندسازی اقتصاد کشور هستیم». www.iranintl.com. ۲۰۲۴-۰۹-۲۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۲.
  132. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: ایران آزاد، آماده تعامل اقتصادی با جهان خواهد بود». www.iranintl.com. ۲۰۲۵-۰۴-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۲.
  133. ↑ ««پروژه شکوفایی ایران» که شاهزاده رضا پهلوی از آن رونمایی کرد چیست؟». ایندیپندنت فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۲.
  134. ↑ https://www.bbc.com/persian/articles/c861609654zo
  135. ↑ https://www.jpost.com/opinion/article-858801
  136. ↑ https://www.france24.com/en/live-news/20250613-son-of-late-shah-urges-iranians-to-break-with-islamic-republic
  137. ↑ manototv (2025-06-17), پخش پیام شاهزاده رضا پهلوی به ملت ایران, retrieved 2025-06-18
  138. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: مردم نگران فردای پس از سقوط جمهوری اسلامی نباشید». www.iranintl.com. ۲۰۲۵-۰۶-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۶-۱۸.
  139. ↑ "Video Exiled crown prince of Iran sees 'best opportunity' to get rid of regime". ABC News (به انگلیسی). Retrieved 2025-06-17.
  140. ↑ https://www.nytimes.com/2025/06/26/world/middleeast/iran-opposition-groups.html
  141. ↑ https://www.youtube.com/watch?v=rHYu22A8fC8
  142. ↑ «Exiled Iranian prince says 50,000 defectors have contacted him to help topple regime». POLITICO (به انگلیسی). ۲۰۲۵-۰۷-۲۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۱۳.
  143. 1 2 «شاهزاده رضا پهلوی: ایران را آزاد و انتخابات آزاد برگزار می‌کنیم». www.iranintl.com. ۲۰۲۵-۰۷-۲۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۲.
  144. ↑ «گردهمایی هواداران رضا پهلوی در مونیخ همزمان با ادعای پیوستن هزاران نفر از ایران برای همکاری». euronews. ۲۰۲۵-۰۷-۲۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۲.
  145. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی طرح خود برای سرنگونی جمهوری اسلامی را اعلام کرد». persianepochtimes.com. ۱۴۰۳-۱۱-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  146. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: برای رهبری دوره گذار ملی پیش‌قدم می‌شوم». www.iranintl.com. ۲۰۲۵-۰۶-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  147. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی با انتشار اسامی کشته‌شدگان اعتراضات، وعده داد اجازه ندهد خون آن‌ها «هدر برود»». persianepochtimes.com. ۱۴۰۴-۱۰-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  148. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: متحد بمانید، بر هدف متمرکز شوید، پیروزی از آن ماست». www.iranintl.com. ۲۰۲۶-۰۱-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  149. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی خطاب به خامنه‌ای: مبارزه تا نابودی رژیم ضدایرانی‌ات ادامه خواهد داشت». www.iranintl.com. ۲۰۲۶-۰۱-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  150. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: همه‌چیز در جای خود است، فرصتی واقعی برای خلاص شدن از این رژیم وجود دارد». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۶-۰۱-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  151. ↑ «درخواست شاهزاده رضا پهلوی از نیروهای امنیتی: در مقابل مردم نایستید». persianepochtimes.com. ۱۴۰۴-۱۰-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  152. ↑ «درخواست نماینده پارلمان اروپا از اتحادیه اروپا برای حمایت از شاهزاده رضا پهلوی». persianepochtimes.com. ۱۴۰۴-۱۰-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  153. ↑ «بیانیه جبهه ۷ آبان: انتخاب شاهزاده رضا پهلوی به معنی حذف دیگر جریان‌های سیاسی نیست». www.iranintl.com. ۲۰۲۶-۰۱-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  154. ↑ تکرار شعارهای حمایتی از شاهزاده رضا پهلوی در اعتراضات؛ پرسشی پیش‌روی اپوزیسیون, retrieved 2026-01-06
  155. ↑ «پیام شاهزاده رضا پهلوی به مردم ایران: شما در حال تاریخ‌سازی هستید». persianepochtimes.com. ۱۴۰۴-۱۰-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  156. ↑ «واکنش شاهزاده رضا پهلوی به هشدار ترامپ به جمهوری اسلامی در سرکوب معترضان». persianepochtimes.com. ۱۴۰۴-۱۰-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  157. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: مساله کلیدی، تداوم تسخیر خیابان‌ها است». www.iranintl.com. ۲۰۲۶-۰۱-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  158. ↑ «فراخوان شاهزاده رضا پهلوی: پنج‌شنبه و جمعه ۸ شب همه از خیابان‌ها و خانه‌ها شعار سر بدهید». www.iranintl.com. ۲۰۲۶-۰۱-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۶.
  159. ↑ «ویدیوی فراخوان شاهزاده رضا پهلوی در اینستاگرام به ۸۰ میلیون بازدید رسید». www.iranintl.com. ۲۰۲۶-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۸.
  160. ↑ «فراخوان شاهزاده رضا پهلوی: پنج‌شنبه و جمعه ۸ شب همه از خیابان‌ها و خانه‌ها شعار سر بدهید». www.iranintl.com. ۲۰۲۶-۰۱-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۸.
  161. ↑ «حضور میلیونی مردم ایران در پاسخ به فراخوان شاهزاده رضا پهلوی». www.iranintl.com. ۲۰۲۶-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۰۸.
  162. 1 2 «درخواست شاهزاده رضا پهلوی از نیروهای امنیتی: در مقابل مردم نایستید». اپک تایمز فارسی. ۸ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۱۲-۳۰.
  163. ↑ «درخواست شاهزاده رضا پهلوی از عموم مردم ایران برای پیوستن به اعتراضات سراسری». اپک تایمز فارسی. ۱۴۰۴-۱۰-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۱۲-۳۱.
  164. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: متخصصین حوزه ارتباطات زیرساخت‌های رژیم را هدف بگیرند». www.iranintl.com. ۲۰۲۶-۰۱-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۱۳.
  165. ↑ «پیام تازه شاهزاده رضا پهلوی خطاب به علی خامنه‌ای». www.iranintl.com. ۲۰۲۶-۰۱-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۲۲.
  166. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: رهبران جمهوری اسلامی مانند جنایتکاران نازی در دادگاه ملت محاکمه می‌شوند». www.iranintl.com. ۲۰۲۶-۰۱-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۲۲.
  167. ↑ "Exiled Prince Pahlavi presses for secular democracy and free vote in Iran". www.iranintl.com (به انگلیسی). 2026-01-24. Retrieved 2026-01-25.
  168. 1 2 3 4 5 reuters (۱۶ ژانویه ۲۰۲۶). "رضا پهلوی، پسر آخرین شاه ایران و یکی از چهره‌های مخالف ایران، در یک کنفرانس مطبوعاتی در واشنگتن دی سی، ایالات متحده". reuters (به انگلیسی).
  169. 1 2 3 4 «شاهزاده رضا پهلوی: جمهوری اسلامی نیروی متخاصم است، نبرد ما با اشغالگران ایران است». www.iranintl.com. ۲۰۲۶-۰۱-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۱۸.
  170. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: جمهوری اسلامی نیروی متخاصم است، نبرد ما با اشغالگران ایران است». www.iranintl.com. ۲۰۲۶-۰۱-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۱-۱۸.
  171. ↑ رضا پهلوی خواستار همراهی با اعتراضات مردم سراوان شد، العربیه فارسی
  172. ↑ شاهزاده رضا پهلوی: جمهوری اسلامی مردم را به سوخت‌بری وادار و بعد آنها را می‌کشد، ایندیپندنت فارسی
  173. ↑ «ادامه اعتراضات پراکنده در سیستان و بلوچستان| شاهزاده رضا پهلوی: دیکتاتوری حاکم با قطع اینترنت می‌خواهد جنایاتش را مخفی کند». ایران اینترنشنال. ۲۰۲۱-۰۲-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  174. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی روح‌الله زم را «قربانی رژیم خونریز» ایران دانست». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۰-۱۲-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  175. ↑ «واکنش‌های جهانی به اعدام روح‌الله زم ادامه دارد». رادیو فردا. ۲۰۲۰-۱۲-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  176. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: هدف از اعدام نوید افکاری، سرکوب اعتراضات از طریق ایجاد وحشت بود». ایران اینترنشنال. ۲۰۲۰-۰۹-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  177. ↑ Pahlavi، Reza (۲۰۲۰-۰۹-۱۳). «Opinion | Navid Afkari's Murder Was a Message» (به انگلیسی). Wall Street Journal. شاپا 0099-9660. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  178. ↑ «سند همکاری ایران و چین؛ 'حکمت‌آمیز' یا 'قرارداد ترکمن‌چای'». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  179. ↑ «واکنش شاهزاده رضا پهلوی به قرارداد ۲۵ساله با چین: رژیم در پی تاراج منابع کشور است». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۰-۰۷-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  180. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی «قرارداد ۲۵ ساله» ایران با چین را محکوم کرد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  181. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: قرارداد ۲۵ساله با چین از موضع ضعف و خیانتی انکارناپذیر به منافع ملی ایران است». ایران اینترنشنال. ۲۰۲۰-۰۷-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  182. ↑ «پیام رضا پهلوی در محکومیت قرارداد ۲۵ساله ایران با چین: این قرارداد، خیانتی انکارناپذیر به منافع ملی ایران‌است». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۲۰-۰۷-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  183. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: قتل فجیع رومینا با پشتوانه قوانین واپسگرایانه رژیم حاکم انجام گرفت». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۰-۰۵-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  184. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی شلیک نظامیان ایران به نیروهای خودی را نشانه بی‌کفایتی و بی‌مسئولیتی رژیم ایران دانست». صدای آمریکا. ۲۰۲۰-۰۵-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  185. ↑ https://kayhan.london/1398/11/07/184022/
  186. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: خامنه‌ای مسئول مستقیم سقوط هواپیمای اوکراینی است». ایران اینترنشنال. ۲۰۲۰-۰۱-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  187. ↑ شاهزاده رضا پهلوی در واکنش به انفجارهای کرمان: داعش و جمهوری اسلامی دو روی سکه تروریسم اسلامی هستند، رادیو فردا
  188. ↑ «بلاگ| در پی مرگ ابراهیم رئیسی و دیگر سرنشینان بالگرد؛ با تصمیم مقامات، جمهوری اسلامی جایگزین او را در تاریخ ۸ تیر ماه انتخاب می‌کند». صدای آمریکا. ۲۰۲۴-۰۵-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۵-۲۱.
  189. ↑ «اختصاصی بی‌بی‌سی؛ رضا پهلوی: این فرصتی طلایی برای سرنگونی رژیم است». BBC News فارسی. ۲۰۲۵-۰۶-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۶-۱۸.
  190. ↑ شاهزاده رضا پهلوی: می‌گفتند راه به جایی نمی‌بری اما حالا ارتشی از هم‌میهنانم دارم، بی‌بی‌سی فارسی
  191. 1 2 3 4 "Why the exiled crown prince of Iran thinks the Islamic Republic is coming to an end". ABC News (به انگلیسی). 2023-02-13. Retrieved 2025-06-22.
  192. ↑ "Reza Pahlavi: Why The Shah's Son Is The Most Direct Path To Iranian Democracy". Worldcrunch (به انگلیسی). 2024-05-21. Retrieved 2025-06-22.
  193. ↑ "Opinion Survey Reveals Overwhelming Majority Rejecting Iran's Regime". www.iranintl.com (به انگلیسی). 2023-02-04. Retrieved 2025-06-22.
  194. ↑ "Why the exiled crown prince of Iran thinks the Islamic Republic is coming to an end". ABC News (به انگلیسی). 2023-02-13. Retrieved 2025-06-22.
  195. 1 2 "Iranian crown prince the poster boy for democracy movement". Ames.
  196. ↑ "Reza Pahlavi's card for a new Iran". Global Affairs and Strategic Studies (به اسپانیایی). Retrieved 2025-06-22.
  197. 1 2 "Reza Pahlavi's card for a new Iran". Global Affairs and Strategic Studies (به اسپانیایی). Retrieved 2025-06-22.
  198. ↑ "Regime change in Iran will pave the way for Mideast peace, exiled prince says". www.iranintl.com (به انگلیسی). 2025-06-22. Retrieved 2025-06-23.
  199. ↑ «رضا پهلوی: انتخاب شکل حکومت آینده با مردم ایران است». وبگاه اختصاصی رضا پهلوی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ ژوئیه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۱۳.
  200. ↑ "رضا پهلوی؛ از زندگی سیاسی تا پشت پرده خاطرات جوانی". Retrieved 2010-03-29.
  201. ↑ «رضا پهلوی سخنان خامنه‌ای دربارهٔ معترضان را "بزدلانه" خواند – DW – ۱۳۹۸/۸/۲۹». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  202. ↑ Shah's exiled son: Don't attack Iran بایگانی‌شده در ۹ اکتبر ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine, Ha'aretz
  203. ↑ NEWS، KYODO. «Exiled Iranian royal sees regime change as country's only way forward». Kyodo News+. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۷-۱۰.
  204. 1 2 «‮گفتگو با رضا پهلوی‬». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۰۰۹-۰۲-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۱-۰۴.
  205. ↑ رضا پهلوی: انتخاب شکل حکومت آینده با مردم ایران است، وبگاه اختصاصی رضا پهلوی، بایگانی‌شده از اصلی در ۲ ژوئیه ۲۰۱۱، دریافت‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۱۳
  206. ↑ «نشست مخالفان در کنفرانس مونیخ؛ مردم ایران خواهان تغییر رژیم هستند». BBC News فارسی. ۲۰۲۳-۰۲-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۲-۲۲.
  207. ↑ «در کنفرانس امنیتی مونیخ ۲۰۲۳ چه گذشت؟». euronews. ۲۰۲۳-۰۲-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۲-۲۲.
  208. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی و بنیادهای مشروطه ایران». ایندپندنت فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۶.
  209. ↑ «رضا پهلوی: نظام جمهوری را به سلطنت موروثی ترجیح می‌دهم». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۰۶.
  210. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: جوانان را در زمین و آسمان و دریا می‌کشند، سپس به خانواده‌های آنها توهین می‌کنند». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۰-۰۵-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  211. ↑ «اعتراض ایران به مصاحبه تلویزیون دولتی چین با رضا پهلوی‬». BBC ‮فارسی‬. ۱ اسفند ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  212. ↑ «ایران: مصاحبه تلویزیون چین با رضا پهلوی تبعات دارد». DW. ۱۳۹۱-۱۱-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  213. ↑ تقی‌زاده، رضا (۲۰۱۳-۰۲-۲۰). ««مداخله چین در امور ایران»، اعتراض به مصاحبه با رضا پهلوی». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  214. ↑ "Regime change in Iran will pave the way for Mideast peace, exiled prince says". www.iranintl.com (به انگلیسی). 2025-06-22. Retrieved 2025-06-23.
  215. ↑ "After backing Israel, Iran's self-styled crown prince loses support". Aljazeera. Archived from the original on 4 August 2025. Retrieved 28 August 2025.
  216. ↑ "Iran's exiled royal calls for regime change — but few are listening". Financial Times. Archived from the original on 19 June 2025. Retrieved 29 August 2025.
  217. ↑ Kenneth M. Pollack; Daniel L. Byman; Martin S. Indyk; Suzanne Maloney (June 2009). "Toppling Tehran". Which Path to Persia?: Options for a New American Strategy toward Iran. Saban Center for Middle East Policy, Brookings Institution. p. 108. ISBN 978-0-8157-0379-2.
  218. ↑ محمدی، مجید (۲۰۱۸-۰۱-۰۹). «تحلیل شعارهای حرکت اعتراضی دی ماه ۹۶ ایران» (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۱۶.
  219. ↑ صحرا (مقرب)، نسیم (۲۰۱۸-۰۱-۰۳). «شعارهای هفته اول تظاهرات سراسری چه می‌گویند؟» (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۱۶.
  220. ↑ «هشدار منتقدان و مخالفان سیاسی دربارهٔ برخورد حکومت با معترضان در ایران». بی‌بی‌سی فارسی.
  221. ↑ «سخنگوی سپاه: نتوانستیم در مورد حکومت پهلوی آگاهی‌بخشی کنیم، نسل جوان دچار شک شده است». رادیو فردا. ۲۰۱۹-۱۱-۲۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  222. ↑ "Special Report: Iran's leader ordered crackdown on unrest - 'Do whatever it takes to end it'" (به انگلیسی). 2019-12-23. Retrieved 2023-11-14.
  223. ↑ Oliphant، Roland (۲۰۲۵-۰۲-۲۳). «Iran's Crown Prince: My country is on the brink of a revolution like that of 1979» (به انگلیسی). The Telegraph. شاپا 0307-1235. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۲-۲۴.
  224. ↑ manototv (2025-06-17), پخش پیام شاهزاده رضا پهلوی به ملت ایران, retrieved 2025-06-18
  225. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: مردم نگران فردای پس از سقوط جمهوری اسلامی نباشید». www.iranintl.com. ۲۰۲۵-۰۶-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۶-۱۸.
  226. ↑ "Video Exiled crown prince of Iran sees 'best opportunity' to get rid of regime". ABC News (به انگلیسی). Retrieved 2025-06-17.
  227. ↑ «اختصاصی بی‌بی‌سی؛ رضا پهلوی: این فرصتی طلایی برای سرنگونی رژیم است». BBC News فارسی. ۲۰۲۵-۰۶-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۶-۱۸.
  228. ↑ این تحقیق در سال ۲۰۱۳ میلادی و با هدایت مرکز تحقیقات جامعه‌شناسی دانشگاه جرج میسون و از طریق مصاحبهٔ تلفنی انجام شده‌بود.
  229. ↑ «2013 NATIONAL PUBLIC OPINION SURVEY of IRANIAN AMERICANS» (PDF). اتحادیه روابط عمومی آمریکایی‌های ایرانی‌تبار با هدایت مرکز تحقیقات مطالعات جامعه‌شناسی دانشگاه جرج میسون. صص. ۱۰. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۶ مه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۶ دسامبر ۲۰۱۹.
  230. ↑ گزارش نظرسنجی گرایش‌های سیاسی ایرانیان - خرداد ١٣٩٧ بایگانی‌شده در ۶ دسامبر ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine، مؤسسه گَمان
  231. ↑ «در یک انتخابات آزاد به چه کسی رأی می‌دهید؟». www.radiozamaneh.com. ۲۰۱۷-۰۴-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  232. ↑ «نظرسنجی مؤسسه «گمان»؛ رای «نَه» بیش از ۸۰ درصدی ایرانیان به جمهوری اسلامی». رادیو فردا. ۲۰۲۳-۰۲-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۲-۰۴.
  233. ↑ «نظرسنجی جدید: مخالفت ۸۰درصدی با جمهوری اسلامی در ایران». DW. ۱۴۰۱-۱۱-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۲-۰۴.
  234. ↑ «گزارش نظرسنجی «نگرش ایرانیان به اعتراضات سراسری ۱۴۰۱» – گَمان». gamaan.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۲-۰۴.
  235. ↑ «نظرسنجی مؤسسه گمان: ۸۱ درصد به جمهوری اسلامی «نه» گفتند». بی‌بی‌سی فارسی. ۵ فوریه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۵ فوریه ۲۰۲۳.
  236. ↑ «یک نظرسنجی: ۸۱ درصد ایرانیان داخل و ۹۰ درصد ایرانیان خارج از کشور موافق اعتراضات هستند». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۲-۰۵.
  237. ↑ https://gamaan.org/fa/2025/08/20/iranians-political-preferences-persian/
  238. ↑ https://gamaan.org/wp-content/uploads/2025/08/Iranians-Political-Preferences-in-2024-GAMAAN-Report-Persian.pdf
  239. ↑ Hall، Carla (۱۹۸۹-۰۵-۲۱). «THE SHAH WITHOUT A COUNTRY» (به انگلیسی). Washington Post. شاپا 0190-8286. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۵-۱۷.
  240. ↑ JON GAMBRELL (2017-04-11). "Iran's long-exiled prince wants a revolution in age of Trump". AP NEWS (به انگلیسی). Retrieved 2023-11-14.
  241. ↑ "Son of deposed Iranian Shah calls for U.S. -backed regime change". Politico. 13 December 2018. Retrieved 22 May 2019.
  242. ↑ فرح پهلوی، کهن دیارا، نشر فرزاد، ۲۰۰۳ میلادی، ص ۴۶۲، توضیحات عکس
  243. ↑ Hall، Carla (۱۹۸۹-۰۵-۲۱). «THE SHAH WITHOUT A COUNTRY» (به انگلیسی). Washington Post. شاپا 0190-8286. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۲۸.
  244. ↑ زندگی‌نامه رضا پهلوی بایگانی‌شده در ۱۸ سپتامبر ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine، وبگاه رسمی رضا پهلوی
  245. ↑ NEWS، KYODO. «Exiled Iranian royal sees regime change as country's only way forward». Kyodo News+. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۷-۱۰.
  246. ↑ «رضا پهلوی، پدرخوانده نوه پادشاه بلژیک». BBC Persian. ۲۰۰۴-۰۹-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  247. ↑ رادیوفردا (۲۰۰۶-۱۲-۰۷). «انتقاد جمهوری اسلامی از برگزیدن رضا پهلوی به پدرخواندگی یک شاهزاده بلژیکی». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۱-۱۸.
  248. ↑ حسن‌نیا، آرش (۲۰۱۲-۰۳-۲۱). «رضا پهلوی: اگر زندگی دوباره داشتم، شاید کارگردان سینما می‌شدم». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  249. ↑ Kausik Bandyopadhyay; Sabyasachi Mallick (2013). Fringe Nations in World Soccer. Routledge. p. 87. ISBN 978-1-317-99810-5.
  250. ↑ http://www.nytimes.com/2009/06/28/magazine/28fob-q4-t.html?_r=0
  251. ↑ «گفتگو با شاهزاده رضا پهلوی دربارهٔ بیانیه میثاق با مردم». صدای آمریکا. ۲۰۰۳-۰۱-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۱۴.
  252. ↑ «وبگاه رسمی رضا پهلوی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ فوریه ۲۰۰۶. دریافت‌شده در ۲ اوت ۲۰۰۶.
  253. ↑ "REZA S.A.I. Ciro decorato di Gran Cordone" (به ایتالیایی). Retrieved 16 October 2012.
  254. ↑ "Boletín Oficial del Estado" (PDF).
  255. ↑ "Reply to a parliamentary question" (PDF) (به آلمانی). p. 458. Retrieved 16 October 2012.
  256. ↑ "King Kigeli". King Kigeli. Archived from the original on 12 August 2022. Retrieved 10 July 2023.
  257. ↑ «MEETING IN ROME BETWEEN H.R.H PRINCE EMANUELE FILIBERTO DI SAVOIA AND THE SON OF THE LAST SHAH OF PERSIA, H.I.I. HEREDITARY PRINCE MOHAMMED REZA PAHLAVI – Ordini Dinastici della Real Casa di Savoia» (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۱۰-۱۴.
  258. ↑ RFE/RL (22 March 2012). "Farda Audience Picks Late Shah's Son As Iran's Person of the Year". Radio Free Europe/Radio Liberty.
  259. ↑ رادیوفردا (۲۰۱۲-۰۳-۲۰). «چهره سال ۱۳۹۰ به انتخاب شما: رضا پهلوی». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۹-۱۲.
  260. ↑ «Adopt a Terrorist - Absolutely Brilliant!». www.jewishpost.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۹-۲۶.
  261. ↑ «International Awards Gala». thisworldgala.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۹-۲۶.
  262. ↑ Talbot, Victoria (26 January 2017). "Beverly Hills News – Iranian Crown Prince Reza Pahlavi Seeks Support For Peaceful Revolution". Archived from the original on 26 October 2017. Retrieved 10 July 2023.
  263. ↑ "The Mayor of Beverly Hills Presenting the Key to the City to The Crown Prince of Iran Reza Pahlavi". یوتیوب. January 2017. Archived from the original on 2021-12-21.
  264. ↑ «ManotoNews». x.com.
  265. ↑ «شاهزاده رضا پهلوی: اقلیت‌های جنسی و جنسیتی در ایران پیش از «رژیم ملاها» آزادی داشتند». صدای آمریکا. ۲۲ آبان ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۲۳ آبان ۱۴۰۲.
  266. ↑ «Log Cabin Republicans». x.com.
  267. ↑ Anderson، Carrie (۲۰۲۴-۰۸-۲۳). «Empress and Crown Prince of Iran to Receive Nixon Foundation Architect of Peace Award». Richard Nixon Foundation (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۹-۰۹.
  268. ↑ «اهدای جایزه «معمار صلح» بنیاد نیکسون به شهبانو فرح و شاهزاده رضا پهلوی». ایران اینترنشنال. ۲۰۲۴-۰۹-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۹-۰۹.
  269. ↑ «شهبانو فرح پهلوی و شاهزاده رضا پهلوی جایزه «معمار صلح» بنیاد ریچارد نیکسون را دریافت می‌کنند». صدای آمریکا. ۲۰۲۴-۰۸-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۹-۰۹.

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ رضا پهلوی موجود است.
مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به رضا پهلوی (دوم) در ویکی‌گفتاورد موجود است.
This article is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.