دیئوس پیتر
| دیئوس پیتر | |
|---|---|
 | |
| زادگان | اِئوسوس |
| همتایان | |
| همتای یونانی | زئوس |
| همتای رومی | ژوپیتر |
| همتای هندو | دیوس |
| همتای آلبانیایی | زویز |
| همتای آلمانی | تیر |
| همتای بالتیکی | دیواس |
دیِئوس یا دیِوس که معنیاش «روشنایی روز» است،[۱][۲] و بهصورت کاملتر دیئوس پَهتر یعنی «پدر روشنایی روز»، نام بازسازیشدهی خدایی در اسطورههای هندواروپایی باستان است که نمایندهی آسمان روشن روز بود. دیئوس بهعنوان شخصیت خداییِ آسمان در روز، و جایگاهی که خدایان دیگر در آن قرار دارند شناخته میشد. او با آسمان گستردهی روز و بارانهای پربرکت مرتبط بود. همچنین، دیئوس معمولاً در کنار الههی مادر زمین، به نام دِگهوم دیده میشد. این دو با هم یک زوج نمادین بودند که ترکیبی از وحدت (آسمان و زمین) و تضاد (روشنایی و تاریکی، بالا و پایین) را نشان میدادند.
با اینکه وجود دیئوس بهطور مستقیم در آثار باستانی یا متون مکتوب ثبت نشده، اما دانشمندان او را یکی از مطمئنترین و قطعیترین خدایان بازسازیشده در میان خدایان اسطورهای هندواروپایی میدانند. دلیل این اطمینان این است که فرمولها و عبارات یکسانی که به این خدا اشاره دارند، در زبانها و اسطورههای اقوام هندواروپایی بعدی دیده میشود؛ از جمله: هندوآریاییها، لاتینها، یونانیها، فریگیهایها، مِساپیها، تراکیهایها، ایلیریاییها، آلبانیاییها و هیتیها.
نام
ریشهشناسی
نام الهی دیئوس از ریشهٔ *dyeu مشتق شده است که به معنای «آسمان روزانه» یا «روشنی روز» است (در تقابل با تاریکی شب). این واژه شکلی بسطیافته از ریشهٔ *di یا dey به معنی «درخشیدن، روشن بودن» است. واژههای همریشه در زبانهای هندواروپایی که حول مفاهیم «روز»، «آسمان» و «خدا» میگردند و همگی از ریشهٔ *dyeu مشتق شدهاند مانند واژهٔ سانسکریت dyumán به معنای «آسمانی، درخشان، تابان»[۳] نشان میدهند که دیئوس در میان گویشوران هندواروپایی آغازین، به آسمان روشن و گستردهٔ روزانه بهعنوان یک موجود الهی اشاره داشته است.[۱][۴]
یک مشتق بالانده در واژهٔ *deywós («آسمانی، وابسته به آسمان») دیده میشود که واژهٔ رایج برای «خدا» در زبان نیا-هندواروپایی بوده است. در دورهٔ کلاسیک هندواروپایی، که با فرهنگ «خولینسک متأخر» (حدود ۳۹۰۰–۳۵۰۰ پیش از میلاد)[۵] مرتبط است، دیئوس همچنین معنای «آسمان» داشت، در حالی که در سنت آناتولیایی باستان این واژه به طور کلی برای «خدا» (یا به طور خاص «خدای خورشید») بهکار میرفت.[۶][۷] مشتق پسوندی *diwyós («خدایی، الهی») نیز در زبانهای لاتین، یونانی و سانسکریت گواهی شده است.[۴][۸] اسم *deynos («روز»)، که بهعنوان یک بازساخت از *deywós تفسیر میشود، در زبانهای مختلف بازماندههایی دارد، از جمله: آلبانیایی: din («سپیدهدم»)،[۹] سانسکریت ودایی: dína- («روز») و divé-dive («روز»)،[۹] لیتوانیایی: dienà («روز»)، لتونیایی: dìena («روز»)،[۹] اسلاوی: dъnъ («روز»)[۹] و نمونهٔ اسطورهای پولودنیتسا («بانو نیمروز»)،[۱۰][۱۱] لاتین: Dies، الههٔ روز و همتای یونانی او همرا، هیتی: siwat («روز»)، پالایی: Tīyat- («خورشید، روز»)، یونانی باستان: éndios («نیمروز»)، ارمنی کهن: tiw (տիւ) («روز روشن»)، ایرلندی کهن: noenden («دورهٔ نُهروزه»)، ولزی: heddyw («امروز»).[۱۲][۱۳]
نقش
دیئوس نمایندهی آسمان یا روز بود که بهصورت یک موجود الهی تصور میشد، و از همین رو، بهعنوان جایگاه خدایان یا همان «آسمان بهمعنای بهشت» شناخته میشد. او در نقش دروازهای بهسوی خدایان و همچنین پدر دو قلوهای الهی و الههی سپیدهدم، اِئوسوس، ظاهر میشد. به همین دلیل، دیئوس یکی از خدایان مهم در مجموعهی اسطورهای نیا-هندواروپایی بوده است.[۱۴][۱۵] با این حال، احتمالاً او فرمانروای اصلی یا دارندهی قدرت برتر نبوده؛ یعنی نقشی مشابه زئوس در یونان یا ژوپیتر در روم نداشته است.[۶]
دیئوس با آسمان روشن و پهناور مرتبط بود، اما در فرمولهای ودایی و یونانی همچنین با «باران دیئوس» و هوای ابری نیز ارتباط داشت.[۱۶] اگرچه برخی از خدایانی که برگرفته از دیئوس هستند، مانند زئوس و ژوپیتر، به عنوان خدایان طوفان شناخته میشوند، اما تصور میشود این ویژگی در مراحل بعدی و تنها در سنتهای مدیترانهای به وجود آمده باشد؛ احتمالاً این تغییر به دلیل ادغام و همریختگی با خدایان کنعانی و خدای هندواروپایی اولیهی پرکونوس بوده است.[۱۷]
به دلیل ماهیت آسمانیاش، دیئوس در اسطورههای هندواروپایی اغلب بهصورت «همهچیزبین» یا «دارای دید وسیع» توصیف میشود. با این حال، به نظر نمیرسد که او مسئول نظارت بر عدالت و درستی بوده باشد، مانند کاری که زئوس در یونان یا زوج میترا-وارونا در فرهنگ هندوایرانی انجام میدادند. اما او حداقل نقش شاهد و گواه بر سوگندها و پیمانها را داشته است.[۱۸] مردم نیا-هندواروپایی خورشید را نیز بهعنوان «چراغ دیئوس» یا «چشم دیئوس» تصور میکردند، که این مفهوم در فرهنگهای مختلف بازتاب یافته است، مانند: «چراغ خدا» در نمایشنامهی مدئا اثر اوریپید، «شمع آسمان» در اثر حماسی بئوولف، «مشعل سرزمین هیتی» (الهه خورشید آرینا) در دعاهای هیتیها،[۱۹] هلیوس بهعنوان چشم زئوس،[۲۰][۲۱] هور خشهئته بهعنوان چشم اهورامزدا در دین زرتشتی، و خورشید بهعنوان «چشم خدا» در فولکلور رومانیایی.[۲۲]
رابطه
دیئوس اغلب با دِگهوم، الههی زمین، جفت میشود و در توصیفها آمده که این دو با هم یکی میشوند تا موجب رشد و پایداری زندگی بر روی زمین شوند؛ یعنی زمین با بارش باران از آسمان، بارور میشود.[۲۳][۱۵] رابطهی پدر آسمان و مادر زمین، علاوه بر پیوند، جنبهای از تضاد هم دارد: زمین بهعنوان جایگاه تاریک و گستردهی انسانهای فانی تصویر میشود که در زیر جایگاه روشن خدایان قرار دارد.[۲۴] با این حال، بهگفتهی پژوهشگر، جکسون، از آنجا که خدای رعد اغلب با بارانهای بارورکننده مرتبط است، ممکن است الههی زمین شریک مناسبتری برای خدای طوفان پرکونوس باشد تا برای دیئوس.[۲۵]
در حالیکه هاوسوس و دوقلوهای الهی معمولاً تنها فرزندان ایزد آسمان، یعنی اِئوسوس دانسته میشوند،[۲۶] برخی پژوهشگران وجود یک ایزدبانوی همسر را بازسازی کردهاند با نامهای دیونا یا دیونه[۲۷][۲۸] که شاید بازتاب آن در همسر زئوس، یعنی دیونه دیده شود. بازتابی مشابه در سنت ودایی وجود دارد؛ جایی که ایندرانی، همسر ایندرا، هنگام تحریک روحیهای حسود و ستیزهجو از خود نشان میدهد. نمونهی دوم در اسطورهای یونانی با شخصیت دیا دیده میشود؛ زنی فانی که با زئوس پیوند مییابد. پس از آنکه شوهر او، ایکسسیون، با شبحی از هرا همسر زئوس همبستر میشود، داستان در نهایت به زایش سانتورها میانجامد که میتوان آنها را یادآور دوقلوهای الهی، پسران دیئوس، دانست. بازتاب دیگری شاید در واژهی یونانی-میکنی دیویـا دیده شود؛ که احتمالاً همتای مؤنث زئوس بوده و در نیمهی دوم هزارهی دوم پیش از میلاد گواهی شده و شاید در گویش پامفیلیایی آسیای صغیر نیز ادامه یافته باشد.[۲۹][۳۰][۳۱] با این حال، این بازسازی تنها بر اساس سنت یونانی و تا اندازهای کمتر بر پایهی سنت ودایی انجام شده و بنابراین همچنان نامطمئن و قطعینشده باقی میماند.[۲۶]
پانویس
- 1 2 West 2007, p. 167.
- ↑ Mallory & Adams 2006, p. 431.
- ↑ Vainik, Ene (2014). "Jumala jälgi ajamas" [Following God]. Mäetagused (به اوهای). 58: 7–34. doi:10.7592/MT2014.58.vainik.
- 1 2 Mallory & Adams 2006, pp. 408–409.
- ↑ Anthony 2007, pp. 78–79.
- 1 2 West 2007, p. 168: "But in general we may say that MIE had *dyéus (Dyéus) for 'heaven (Heaven)' [...] In Anatolian the picture is a little different [...] The reflex of *dyeus (Hittite sius) does not mean 'heaven' but either 'god' in general or the Sun-god. [...] The Greek Zeus is king of the gods and the supreme power in the world, his influence extending everywhere and into most spheres of life. There is little reason, however, to think that the Indo-European Dyeus had any such importance."
- ↑ Neri, Sergio (2021). "din". Wörterbuch – DPEWA. DPEWA - Digitales Philologisch-Etymologisches Wörterbuch des Altalbanischen.
- ↑ West 2007, p. 120.
- 1 2 3 4 Orel 1998, p. 66.
- ↑ Dixon-Kennedy 1998, p. 227.
- ↑ Máchal, Jan (1918). "Slavic Mythology". In L. H. Gray (ed.). The Mythology of all Races. III, Celtic and Slavic Mythology. Boston. p. 267.
- ↑ West 2007, pp. 167–168.
- ↑ de Vaan 2008, p. 170.
- ↑ Mallory & Adams 1997, pp. 230–231.
- 1 2 Mallory & Adams 2006, p. 432.
- ↑ West 2007, p. 169.
- ↑ Green, Miranda J. (1990). "Pagan Celtic Religion: Archaeology and Myth". Transactions of the Honourable Society of the Cymmrodorion: 13–28.
- ↑ West 2007, pp. 171–175.
- ↑ West 2007, p. 195.
- ↑ Sick, David (2004). "Mit(h)ra(s) and the Myths of the Sun". Numen. 51 (4): 432–467. doi:10.1163/1568527042500140.
- ↑ Bortolani, Ljuba Merlina (2016). Magical Hymns from Roman Egypt: A Study of Greek and Egyptian Traditions of Divinity. Cambridge University Press. ISBN 978-1-316-67327-0.
- ↑ Ionescu, Doina; Dumitrache, Cristiana (2012). "The Sun Worship with the Romanians". Romanian Astronomical Journal. 22 (2): 155–166. Bibcode:2012RoAJ...22..155I.
- ↑ West 2007, pp. 180–181, 191.
- ↑ West 2007, pp. 178–179.
- ↑ Jackson 2002, pp. 80–81.
- 1 2 West 2007, pp. 192–193.
- ↑ Jackson 2002, pp. 72–74.
- ↑ Dunkel, George E. (1988–1990). "Vater Himmels Gattin". Die Sprache. 34: 1–26.
- ↑ Ventris, Michael; Chadwick, John. Documents in Mycenaean Greek. Cambridge at the University Press. 1956. p. 125.
- ↑ Bremmer, Jan N. (2010). Bremmer, Jan N.; Erskine, Andrew (eds.). Gods of Ancient Greece: Identities and Transformations: Identities and Transformations (به انگلیسی). Edinburgh University Press. ISBN 978-0-7486-4289-2.
- ↑ Skelton, Christina (1 April 2017). "Greek-Anatolian Language Contact and the Settlement of Pamphylia". Classical Antiquity. 36 (1): 104–129. doi:10.1525/ca.2017.36.1.104. JSTOR 26362678.
- Anthony, David W. (2007). The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World (به انگلیسی). Princeton University Press. ISBN 9781400831104.
- Beekes, Robert S. P. (2009). Etymological Dictionary of Greek (به انگلیسی). Brill. ISBN 978-90-04-32186-1.
- Curtis, Matthew C. (2017). "The phonology of Albanian". In Klein, Jared; Joseph, Brian; Fritz, Matthias (eds.). Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. Vol. 3. Walter de Gruyter. ISBN 978-3110540369.
- Chelariu, Ana R. (2023). Romanian Folklore and its Archaic Heritage: A cultural and Linguistic Comparative Study. Springer Nature. ISBN 978-3-031-04051-1.
- Cook, Arthur Bernard (2010) [1940]. Zeus: Zeus, God of the Dark Sky (earthquakes, clouds, wind, dew, rain, meteorites). Zeus: A Study in Ancient Religion. Vol. 3 (Part 2). Cambridge University Press. ISBN 9781108021234.
- Delamarre, Xavier (2003). Dictionnaire de la langue gauloise: Une approche linguistique du vieux-celtique continental (به فرانسوی). Errance. ISBN 9782877723695.
- Demiraj, Bardhyl (1997). Albanische Etymologien: Untersuchungen zum albanischen Erbwortschatz. Leiden Studies in Indo-European (به آلمانی). Vol. 7. Amsterdam, Atlanta: Rodopi.
- Demiraj, Bardhyl (2011). "Rrënjë dhe degë të krishterimit ndër shqiptarë" [Roots and branches of Christianity among Albanians] (PDF). Hylli i Dritës (به آلبانیایی). Shkodër. 2: 58–78.
- Derksen, Rick (2008). Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon (به انگلیسی). Brill. ISBN 9789004155046.
- Derksen, Rick (2015). Etymological Dictionary of the Baltic Inherited Lexicon (به انگلیسی). Brill. ISBN 978-90-04-27898-1.
- De Simone, Carlo (2017). "Messapic". In Klein, Jared; Joseph, Brian; Fritz, Matthias (eds.). Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics (به انگلیسی). Vol. 3. Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-054243-1.
- de Vaan, Michiel (2008). Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages (به انگلیسی). Brill. ISBN 9789004167971.
- Dixon-Kennedy, Mike (1998). Encyclopedia of Russian & Slavic Myth and Legend (به انگلیسی). ABC-CLIO. ISBN 978-1-57607-063-5.
- Feizi, Abidin (1929). Grammatica della lingua albanese. Pubblicazione del R. Istituto orientale di Napoli. Napoli: Achille Cimmaruta.
- Gieysztor, Aleksander (2006). Mitologia Słowian (به لهستانی). Warsaw: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. ISBN 83-235-0234-X.
- Gołąb, Zbigniew (1992). The origins of the Slavs: a linguist's view. Slavica Publishers. ISBN 978-0-89357-224-2.
- Hackstein, Olav (2006). "La langue poétique indo-européenne: archaïsme et renouvellement dans les théonymes". In Pinault, Georges-Jean; Petit, Jean (eds.). La langue poétique indo-européenne: actes du colloque de travail de la Société des études indo-européennes. Peeters. pp. 95–108. ISBN 978-9042917811.
- Hyllested, Adam; Joseph, Brian D. (2022). "Albanian". In Olander, Thomas (ed.). The Indo-European Language Family : A Phylogenetic Perspective. Cambridge University Press. pp. 223–245. doi:10.1017/9781108758666. ISBN 9781108758666. S2CID 161016819.
- Jackson, Peter (2002). "Light from Distant Asterisks. Towards a Description of the Indo-European Religious Heritage". Numen. 49 (1): 61–102. doi:10.1163/15685270252772777. JSTOR 3270472.
- Jakobson, Roman (1962). Selected Writings: Slavic epic studies (به انگلیسی). Mouton. ISBN 9789027931788.
- Kim, Ronald I. (2017). "The Phonology of Balto-Slavic". In Klein, Jared; Joseph, Brian; Fritz, Matthias (eds.). Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. Vol. 3. Walter de Gruyter. ISBN 978-3110540369.
- Kloekhorst, Alwin (2008). Etymological Dictionary of the Hittite Inherited Lexicon (به انگلیسی). Brill. ISBN 9789004160927.
- Kroonen, Guus (2013). Etymological Dictionary of Proto-Germanic (به انگلیسی). Brill. ISBN 9789004183407.
- Lecouteux, Claude (2016). Encyclopedia of Norse and Germanic Folklore, Mythology, and Magic (به انگلیسی). Simon & Schuster. ISBN 978-1-62055-481-4.
- Lehmann, Winfred P. (1986). A Gothic Etymological Dictionary (به انگلیسی). Brill. ISBN 978-90-04-08176-5.
- Mallory, James P.; Adams, Douglas Q. (1997). Encyclopedia of Indo-European Culture. London: Routledge. ISBN 978-1-884964-98-5.
- Mallory, James P.; Adams, Douglas Q. (2006). The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World. Oxford, England: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-929668-2.
- Mann, Stuart E. (1948). An Historical Albanian-English Dictionary. Vol. II, N–Z. Longmans, Green and Co., LTD.
- Mann, Stuart E. (1952). "The Indo-European Consonants in Albanian". Language. Linguistic Society of America. 28 (1): 31–40. doi:10.2307/409988. JSTOR 409988.
- Mann, Stuart E (1977). An Albanian Historical Grammar. Hamburg: Helmut Buske Verlag. ISBN 9783871182624.
- Marold, Edith (1992). "Die Skaldendichtung als Quelle der Religionsgeschichte". Germanische Religionsgeschichte: Quellen und Quellenprobleme (به آلمانی). Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-012872-7.
- Martirosyan, Hrach K. (2010). Etymological Dictionary of Armenian. Brill. ISBN 978-90-04-17337-8.
- Matasović, Ranko (2009). Etymological Dictionary of Proto-Celtic (به انگلیسی). Brill. ISBN 9789004173361.
- Orel, Vladimir E. (1998). Albanian Etymological Dictionary (به انگلیسی). Brill. ISBN 978-90-04-11024-3.
- Ringe, Don (۲۰۰۶). From Proto-Indo-European to Proto-Germanic (PDF). A Linguistic History of English (به انگلیسی) (1st ed.). نیویورک: انتشارات دانشگاه آکسفورد. ISBN 978-0-19-928413-9. OCLC 64554645. OL 7405151M. Wikidata Q131605459.
- Rudnyckyj, Jaroslav B. (1978). "Dyv Divть in Slovo o Рolkи Іhorevi". Studia Ucrainica (به انگلیسی). Vol. 1. University of Ottawa Press.
- Sakhno, Serguei (2017). "The dialectology of Slavic". In Klein, Jared; Joseph, Brian; Fritz, Matthias (eds.). Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. Vol. 3. Walter de Gruyter. ISBN 978-3110540369.
- Simek, Rudolf (1996). Dictionary of Northern Mythology (به انگلیسی). D.S. Brewer. ISBN 978-0-85991-513-7.
- Szyjewski, Andrzej (2003). Religia Słowian (به لهستانی). Krakow: Wydawnictwo WAM. ISBN 83-7318-205-5.
- Treimer, Karl (1971). "Zur Rückerschliessung der illyrischen Götterwelt und ihre Bedeutung für die südslawische Philologie". In Henrik Barić (ed.). Arhiv za Arbanasku starinu, jezik i etnologiju. Vol. I. R. Trofenik. pp. 27–33.
- Watkins, Calvert (1995). How to Kill a Dragon: Aspects of Indo-European Poetics. Oxford University Press. ISBN 978-0198024712.
- West, Martin L. (2007). Indo-European Poetry and Myth. Oxford, England: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-928075-9.
- Wodtko, Dagmar S.; Irslinger, Britta Sofie; Schneider, Carolin (2008). Nomina im Indogermanischen Lexikon (به آلمانی). Universitaetsverlag Winter. ISBN 978-3-8253-5359-9.
منابع
