حاجی چلبی خان
| Haji Chalabi Khan | |
|---|---|
| خانات شکی | |
| سلطنت | 1747 – 1755 |
| جانشین | آقا کیشی بیگ |
| زاده | چلبی ۱۷۰۳ شکی, امپراتوری صفوی |
| درگذشته | ۱۷۵۵ |
| خاندان | خاندان راهب سیاه |
| پدر | قربانبيگ |
حاجی چلبیخان (۱۷۰۳ – ۱۷۵۵) سیاستمدار، جنگاور و فرمانروا و بنیادگذار خانات شکی بود.
تبار و ریشه
او در سال ۱۷۰۳م در زمان پادشاهی شاه سلطان حسین، فرزند زمیندار بومیای به نام قربانبیگ زاده شد و از خانوادهای نجیبزاده بود. زندگینامهنویس، حاجی سید عبدالحامد، او را هفتمین تبار نوادگان درویش محمدخان، واپسین خان شکی پیش از تازش صفویان به شروان، میداند. پژوهشگر پتروشفسکی نیز میگفت شاید او از مردمان اودی یا ارمنیتبار باشد. برخی گواهها نیز نشانگر آن است که شاید از تبار شروانشاهان باشد.
شورش بر نادرشاه
حاجی چلبیخان با پشتیبانی مردم بومی بر «ملک نجف»، فرمانروای گماشته افشاریه شورید. نام او در بنمایههای تاریخی در پیوند با جنگهای نادرشاه در داغستان بارها آورده شده است. نادرشاه در آغاز او را به جایگاه بازرس برای بررسی فساد مالک نجف گماشت، ولی خردهگرفتن نجف ، شورش مردم را در پی آورد. در روند این شورش، با اینکه ۵۰۰ خانواده به دست نادرشاه کشته شدند، حاجی چلبی توانست در سال ۱۷۴۳ نجف را بکشد.
برای کیفر دادن نافرمانی، نادرشاه در سال ۱۷۴۴م به شکی تاخت و دژ گلرسن-گوررسن، پناهگاه حاجی چلبی، را محاصره نمود. نام دژ به زبان آذری به معنای «بیایید و ببینید» گرفته شده و نشانگر این رویداد تاریخی است. هنگامیکه نادرشاه فرمان تسلیم داد، حاجی چلبی پاسخ داد: «بیایید و ببینید». شاه خشمگین شد و دستور ویرانی دیگر بخشهای شهر را داد.
حاجی چلبی در دفاع از دژ، تازش دوم نادر را در فوریه ۱۷۴۵ دفع کرد. با این همه، در مارس ۱۷۴۶ تسلیم شد و درخواست بخشش کرد. نادرشاه تسلیم او را پذیرفت و او را بخشید و «ملک جعفر»، برادرزادهٔ ملک نجف، را بهجایگاه فرمانروای تازه و حاجی چلبی را به جایگاه بازرس وی گماشت. [۱][۲]
دوره فرمانروائی
او پس از کشته شدن نادرشاه در ۱۷۴۷، استقلال خود را در جایگاه خان ابراز کرد. با بهرهوری از خلأ قدرت، حاجی چلبی به جنوب تا تبریز تاخت و با ارتشی توانمند، یکی از نیروهای بنیادین آن سرزمین شد. نخستین جایی که میخواست به چنگ آورد قرهباغ در ۱۷۴۸ بود، جایی که او پیمانی میان ملکهای قرهباغ و شاخههای رقیب خاندان جوانشیر پایه گذارد، اگرچه فرجامی نداشت. این کار مایه هشدار فرمانروایان بومی شد: پناهخان قرهباغ، حیدرگولو خان نخجوان، شاهوردی خان گنجه و كاظمخان قرهداغ با یکدیگر همپیمان شدند تا در برابر خانات شکی بجنگند. تهمورث دوم آنها را به شهر خود فراخواند تا به پیمانشان بپیوندد، ولی ناگهان آنها را گروگان گرفته و باج درخواست کرد. آنگاه که حاجی چلبی و ارتشش آگاه شدند به یاری دشمنان پیشین خود شتافتند. نیروهای حاجی در نبردی با همپیمانِ تهمورث دوم ، شاهزاده گرجی ایراکلی دوم در ژوئن ۱۷۵۲ نزدیک رودخانه اغستافا پیروز شدند و دشمنان را تا تفلیس گریزاندند. حاجی چلبی پسرش آقاکیشیبیگ را به جایگاه نایبالحکومه بر سرزمینهای تازهگشودهشده گنجه، قزاق و بورچالی گماشت. او سپس در ۱۷۵۵، در تلاش برای گستراندن چیرگی خود بر خانات شروان، از حسینعلی خان قوبه شکست خورد و فرجام این شکست کاهش توان خانات شکی بود. حاجی چلبی در همان سال در پی بیماری درگذشت.
سیاست دینی
او فرمانروایی دینباور و سختگیر بود و از مردمان اودی باج دوبرابر به نام «دین ایپهیی» میگرفت. مسجد گیلهلی شکی نیز در سال ۱۷۴۹ به فرمان حاجی چلبی ساخته شد.
خانواده
حاجی چلبی چهار پسر داشت:
حسن آقا – در نبرد با امیر اصلان خان از ارتش افشاریه کشته شد.
آقاکیشیبیگ – نایبالحکومه گنجه و خان آینده شکی.
عبدالقادر خان
جعفر آقا
منبع
- ↑ Haji Seyyid, Abdulhamid. "The pedigree of Sheki khans". www.vostlit.info (به روسی). Retrieved 2019-07-01.
- ↑ Petrushevsky, Ilya (1949). Essays on the history of feudal relations in Azerbaijan and Armenia in the sixteenth and early nineteenth centuries. p. 72.