جاسوسی
| بخشی از مجموعهای دربارهٔ |
| حوزه اطلاعاتی و اطلاعات (امنیتی) |
|---|
 |
جاسوسی یعنی پی گرفتن اقداماتی برای فهمیدن رازهای مهم دیگران، بیآنکه خودشان بخواهند، آن هم برای بهدست آوردن قدرت، امنیت یا سود بیشتر.
جاسوسی یعنی جمعآوری پنهانی اطلاعاتی که صاحب آن اطلاعات نمیخواهد دیگران به آن دسترسی داشته باشند. این اطلاعات معمولاً دربارهٔ امور مهمی مثل سیاست، ارتش، امنیت، اقتصاد یا فناوری است و دانستن آنها میتواند به یک کشور، سازمان یا گروه برتری بدهد.
کسی که جاسوسی میکند تلاش میکند بدون جلب توجه، به اسناد، گفتوگوها، برنامهها یا دادههای محرمانه دست پیدا کند. این کار میتواند با روشهای مختلف انجام شود؛ از نفوذ انسانی و جلب اعتماد افراد گرفته تا شنود، هک رایانهها یا استفاده از ابزارهای فنی پیشرفته. یک فرد حرفهای که توسط دولت خود برای انجام عملیاتهای اطلاعاتی آموزش دیده باشد، ممکن است به عنوان یک افسر اطلاعاتی استخدام شود.[۱]
هدف اصلی جاسوسی پیشبینی تصمیمها و اقدامات طرف مقابل و آماده شدن برای آنهاست. به همین دلیل تقریباً همه کشورها هم دستگاههای اطلاعاتی دارند که کارشان جمعآوری چنین اطلاعاتی است و هم قوانین سختگیرانهای برای جلوگیری از جاسوسی دیگران وضع میکنند.
جاسوسی یکی از مصادیق بارز و قدیمی جرایم علیه امنیت ملی است. جاسوسی معمولاً جرمی سازمانیافته و در عینحال فراملی است چرا که در آن، اطلاعات حیاتی یک کشور، از طریق یک نظام سازمانیافته و منابع انسانی، نه ابزاری مثل ماهوارههای اطلاعاتی کشورها، در اختیار کشور یا کشورهای دیگر قرار میگیرد.
جاسوسی ممکن است در یک کشور خارجی، در داخل کشور یا از راه دور انجام شود. این عمل ماهیتی مخفیانه دارد، زیرا طبق تعریف، نامطلوب و ناخواسته است. در برخی شرایط، جاسوسی میتواند ابزاری قانونی برای اجرای قانون باشد و در موارد دیگر، ممکن است غیرقانونی و طبق قانون قابل مجازات باشد.
جاسوسی اغلب بخشی از یک تلاش نهادی توسط یک دولت یا یک بنگاه تجاری است. این اصطلاح غالباً با جاسوسی دولتی از دشمنان بالقوه یا واقعی برای مقاصد نظامی همراه است. با این حال، انواع مختلفی از جاسوسی وجود دارد؛ برای نمونه، جاسوسی صنعتی شامل جاسوسی از غیرنظامیان و منافع تجاری یا شرکتی مربوط به آنهاست.
یکی از راههایی که جاسوسان دادهها و اطلاعات مربوط به یک سازمان نظامی هدف را جمعآوری میکنند، نفوذ در صفوف آن است. آنها سپس میتوانند اطلاعاتی مانند اندازه و قدرت نیروهای دشمن را بازگردانند. آنها همچنین میتوانند همکاران و مخالفان را در داخل سازمان پیدا کرده و بر آنها تأثیر بگذارند تا اطلاعات بیشتری ارائه دهند یا ترک خدمت کنند.[۲] جاسوسان میتوانند فناوریها را به سرقت ببرند و به روشهای مختلف در کار دشمن خرابکاری کنند. ضدجاسوسی که با نام ضداطلاعات نیز شناخته میشود، تمرینی برای خنثی کردن جاسوسی و گردآوری اطلاعات توسط دشمن است. تقریباً تمام دولتهای حاکم قوانینی در مورد جاسوسی دارند و مجازاتهای گرفتار شدن در حین جاسوسی اغلب شدید است.
تاریخچه
دوران باستان
جاسوسی از زمانهای باستان به عنوان امری مهم در امور نظامی شناخته شده است.
قدیمیترین سند طبقهبندیشده شناختهشده، گزارشی است که توسط یک جاسوس در لباس یک فرستاده دیپلماتیک در دربار شاه حمورابی تهیه شده بود که در حدود سال ۱۷۵۰ پیش از میلاد درگذشت. مصریان باستان دارای یک سرویس مخفی توسعهیافته بودند و از جاسوسی در ایلیاد ، کتاب مقدس و نامههای عمارنه یاد شده است.[۳]
این تز که جاسوسی و اطلاعات نقشی محوری در جنگ و همچنین صلح دارد، نخستین بار در کتاب هنر جنگ و در ارتهشاستره مطرح شد. «هنر جنگ»، پنج نوع جاسوس را شناسایی میکند که برای گردآوری اطلاعات و دستیابی به پیروزی ضروری هستند: «جاسوسان محلی» (خبررسانان شهروند در قلمرو دشمن)، «جاسوسان داخلی» (مأموران دوجانبه استخدامشده در صفوف دشمن)، «جاسوسان برگشته» (پناهندگان استخدامشده که برای خدمت به سمت شما تغییر موضع دادهاند)، «جاسوسان فداشونده» (جاسوسان مصرفی که برای انتشار اطلاعات نادرست استفاده میشوند؛ به عنوان طعمه برای ضداطلاعات عمل میکنند) و «جاسوسان بازمانده» (جاسوسانی که پس از گردآوری اطلاعات از دشمن، اطلاعات دقیق ارائه میدهند).
تاریخ پساکلاسیک
اروپای قرون وسطی
در قرون وسطی کشورهای اروپایی در آنچه بعدها ضدبراندازی نامیده شد، سرآمد بودند؛ زمانی که تفتیش عقاید کاتولیک برای نابودی بدعت سازماندهی شد. تفتیش عقاید با بازجویی های دستهجمعیِ سازمانیافته و ثبت سوابق دقیق مشخص میشد. جاسوسی غربی در دوران رنسانس، زمانی که دولتشهر های ایتالیایی سفیران مقیم را در پایتخت ها برای جمعآوری اطلاعات مستقر کردند، بهطور بنیادی تغییر کرد.
دوران رنسانس
ونیز در دوران رنسانس چنان وسواسی نسبت به جاسوسی پیدا کرد که شورای ده نفره ، که اسماً مسئول امنیت بود، حتی به دوج اجازه نمیداد آزادانه از آرشیو های دولتی مشاوره بگیرد. در سال ۱۴۸۱، شورای ده نفره تمامی مقامات دولتی ونیز را از برقراری تماس با سفیران یا خارجیها منع کرد. کسانی که اسرار رسمی را فاش میکردند ممکن بود با مجازات اعدام روبرو شوند. ونیز به این دلیل دچار وسواس جاسوسی شد که تجارت بینالمللی موفق مستلزم آن بود که این دولتشهر بتواند از اسرار تجاری خود محافظت کند.
تحت سلطنت ملکه الیزابت یکم انگلستان (دوران سلطنت ۱۵۵۸–۱۶۰۳)، فرانسیس والسینگهام (حدود ۱۵۳۲–۱۵۹۰) به عنوان وزیر خارجه و رئیس اطلاعات گمارده شد.[۴] نویسنده و روزنامهنگار، دانیل دفو (درگذشته ۱۷۳۱)، نه تنها برای دولت بریتانیا جاسوسی میکرد، بلکه نظریهای درباره جاسوسی توسعه داد که پیشدرآمدی بر روشهای مدرن دولت پلیسی بود.[۵]
آسیای فئودال
در آسیا، امپراتوری مغول بر شبکهای از جاسوسان تحت حمایت دولت تکیه داشت که اغلب در لباس بازرگانان فعالیت میکردند و در طول مجموعهای از فتوحات، اطلاعاتی درباره نقاط قوت، ضعف و متحدان بالقوه دشمن جمعآوری میکردند. ژاپن فئودال از مأموران مخفی متخصصی به نام شینوبی (نینجا) استفاده میکرد؛ آنها مزدورانی بودند که توسط لردهای فئودال برای جاسوسی، خرابکاری و نفوذ استخدام میشدند و اغلب خارج از کد اخلاقی سامورایی عمل میکردند.
تاریخ مدرن
ایالات متحده
در طول انقلاب آمریکا ، ناتان هیل و بندیکت آرنولد به عنوان جاسوس به شهرت رسیدند و در طول جنگ داخلی آمریکا نیز استفاده قابلتوجهی از جاسوسان در هر دو طرف صورت گرفت.[۶] اگرچه جرج واشینگتن خودش جاسوس نبود، اما نخستین جاسوسباشی آمریکا بود که از تاکتیکهای جاسوسی علیه بریتانیاییها استفاده کرد.
سده بیستم
جنگ جهانی اول و جنگ جهانی دوم
در سده بیستم و در اوج جنگ جهانی اول ، تمامی قدرتهای بزرگ به جز ایالات متحده دارای سیستمهای جاسوسی غیرنظامی پیچیدهای بودند و تمام نهادهای نظامی ملی آنها واحدهای اطلاعاتی داشتند. کنگره ایالات متحده برای محافظت از کشور در برابر مأموران خارجی، قانون جاسوسی ۱۹۱۷ را تصویب کرد. ماتا هاری که با فریفتن مقامات فرانسوی برای آلمان اطلاعات به دست میآورد، مشهورترین مأمور جاسوسی در جنگ جهانی اول بود. پیش از جنگ جهانی دوم ، آلمان و امپراتوری ژاپن شبکههای جاسوسی گستردهای را ایجاد کردند. در سال ۱۹۴۲، اداره خدمات راهبردی توسط ژنرال ویلیام جی. داناوان تأسیس شد. با این حال، ستاد عملیات ویژه بریتانیا سنگبنای اطلاعات متفقین بود. گروههای مقاومت متعددی مانند گروه اتریشی هاینریش مایر –مسنر، مقاومت فرانسه ، تیپ ویت ، میلورگ و ارتش میهنی لهستان علیه آلمان نازی فعالیت میکردند و اطلاعات بسیار مهمی را برای تلاشهای جنگی در اختیار سرویسهای مخفی متفقین قرار میدادند.
جنگ سرد
از زمان پایان جنگ جهانی دوم، فعالیتهای جاسوسی گسترش یافت که بخش بزرگی از آن ناشی از جنگ سرد میان ایالات متحده و شوروی سابق بود. امپراتوری روسیه و جانشین آن، اتحاد جماهیر شوروی، سنت طولانی در جاسوسی داشتند که از اوخرانا تا کیجیبی (کمیته امنیت دولتی) را شامل میشد که به عنوان نیروی پلیس مخفی نیز عمل میکرد. در ایالات متحده، قانون امنیت ملی ۱۹۴۷، سازمان اطلاعات مرکزی (سیا) را برای هماهنگی اطلاعات و آژانس امنیت ملی را برای تحقیق در مورد کدها و ارتباطات الکترونیکی ایجاد کرد. علاوه بر اینها، ایالات متحده ۱۳ آژانس گردآوری اطلاعات دیگر نیز دارد؛ بیشتر مخارج ایالات متحده برای گردآوری اطلاعات در بودجه آژانسهای مختلف وزارت دفاع و برنامههای آنها منظور میشود. تحت بازسازمانی اطلاعاتی سال ۲۰۰۴، مدیر اطلاعات ملی مسئول نظارت و هماهنگی فعالیتها و بودجههای آژانسهای اطلاعاتی ایالات متحده است.
در دوران جنگ سرد، پروندههای جاسوسی شامل الجر هیس ، ویتکر چمبرز و پرونده روزنبرگ بود. در سال ۱۹۵۲، چینیهای کمونیست دو مأمور سیا را اسیر کردند و در سال ۱۹۶۰، فرانسیس گری پاورز که در حال انجام یک مأموریت شناسایی با هواپیمای یو-۲ بر فراز اتحاد جماهیر شوروی برای سیا بود، سرنگون و اسیر شد. در طول جنگ سرد، بسیاری از مقامات اطلاعاتی شوروی به غرب پناهنده شدند، از جمله ژنرال والتر کریویتسکی ، ویکتور کراوچنکو ، ولادیمیر پتروف ، پیتر درایبین، پاول مونات و اولگ پنکوفسکی از جیآریو . در میان مقامات غربی که به اتحاد جماهیر شوروی پناهنده شدند، میتوان به گای برجس و دونالد دی. مکلین از بریتانیا در سال ۱۹۵۱، اتو جان از آلمان غربی در سال ۱۹۵۴، ویلیام اچ. مارتین و برنون اف. میچل ، رمزنگاران آمریکایی در سال ۱۹۶۰، و هارولد (کیم) فیلبی از بریتانیا در سال ۱۹۶۲ اشاره کرد. اعتراف ایالات متحده به پروازهای یو-۲ و تبادل فرانسیس گری پاورز با رودلف آبل در سال ۱۹۶۲، به معنای مشروعیتبخشی به برخی جاسوسیها به عنوان بازوی سیاست خارجی بود.
چین دارای یک برنامه اطلاعاتی بسیار مقرونبهصرفه است که بهویژه در نظارت بر کشورهای همسایه مانند مغولستان ، روسیه و هند مؤثر است. کشورهای کوچکتر نیز میتوانند تلاشهای جاسوسی مؤثر و متمرکزی را سازماندهی کنند. برای مثال، کمونیستهای ویتنامی در طول جنگ ویتنام بهطور مستمر از اطلاعات برتری برخوردار بودند. برخی از کشورهای اسلامی از جمله لیبی ، ایران و سوریه نیز عملیاتهای بسیار پیشرفتهای دارند. ساواک ، پلیس مخفی دودمان پهلوی ، پیش از انقلاب ۱۳۵۷ بهویژه مورد وحشت مخالفان ایرانی بود.
سده بیست و یکم
امروزه آژانسهای جاسوسی علاوه بر بازیگران دولتی، تجارت غیرقانونی مواد مخدر و تروریسم را نیز هدف قرار میدهند.[۷]
سرویسهای اطلاعاتی برای برخی از تکنیکهای جمعآوری اطلاعات بیش از سایرین ارزش قائل هستند. برای مثال، اتحاد جماهیر شوروی سابق منابع انسانی را بر تحقیق در منابع آشکار ترجیح میداد، در حالی که ایالات متحده مایل به تأکید بر روشهای فناوریمحور مانند سیگینت (SIGINT) و ایمینت (IMINT) بوده است. در اتحاد جماهیر شوروی، افسران هر دو بخش سیاسی (کیجیبی ) و اطلاعات نظامی (GRU) [۸] بر اساس تعداد مأمورانی که استخدام میکردند، مورد ارزیابی قرار میگرفتند.
اهداف جاسوسی
مأموران جاسوسی معمولاً کارشناسان آموزشدیده در یک حوزه هدف هستند تا بتوانند اطلاعات پیشپاافتاده را از اهداف ارزشمند برای توسعه سازمانی خود تشخیص دهند. شناسایی صحیح هدف در زمان اجرا، تنها هدف عملیات جاسوسی است.[۹]
حوزههای گسترده تخصص در هدفگیری جاسوسی عبارتند از:
- منابع طبیعی : شناسایی و ارزیابی تولیدات استراتژیک (غذا، انرژی، مواد). مأموران معمولاً در میان بوروکراتهایی یافت میشوند که این منابع را در کشورهای خود اداره میکنند.
- احساسات عمومی نسبت به سیاستهای داخلی و خارجی (مردم عادی، طبقه متوسط، نخبگان). مأموران اغلب از میان تیمهای خبری میدانی، دانشجویان تحصیلات تکمیلی بورسیه و پژوهشگران جامعهشناسی جذب میشوند.
- توانمندیهای اقتصادی استراتژیک (تولید، تحقیق، ساخت، زیرساخت). مأموران از میان دانشگاهیان علم و فناوری، شرکتهای تجاری و به ندرت از میان فناوران نظامی جذب میشوند.
- اطلاعات توانمندی نظامی (آفندی، پدافندی، مانور، دریایی، هوایی، فضایی). مأموران توسط مراکز آموزش جاسوسی نظامی آموزش دیده و با هویتهای پوششی در منطقه عملیاتی مستقر میشوند تا خطر پیگرد قانونی به حداقل برسد.
- عملیاتهای ضدجاسوسی که خودِ سرویسهای اطلاعاتی رقیب را هدف قرار میدهند، مانند نقض محرمانگی ارتباطات و جذب پناهندگان یا موش کورها .
روشها و اصطلاحات
تعریف جاسوسی در ایالات متحده
اگرچه رسانههای خبری ممکن است از «ماهوارههای جاسوسی» صحبت کنند، اما جاسوسی مترادفی برای تمام رشتههای گردآوری اطلاعات نیست. جاسوسی شکل خاصی از اطلاعات با منشأ انسانی (HUMINT ) است. رمزگشایی (تحلیل رمز یا COMINT )، عکاسی هوایی یا ماهوارهای (IMINT ) و تجزیه و تحلیل منابع دادههای در دسترس عموم (OSINT ) همگی از رشتههای گردآوری اطلاعات هستند، اما هیچکدام جاسوسی محسوب نمیشوند. بسیاری از فعالیتهای اطلاعات انسانی مانند بازجویی از اسرا، گزارشهای گشتیهای شناسایی نظامی و دیپلماتها، جاسوسی تلقی نمیشوند. جاسوسی عبارت است از افشای اطلاعات حساس (طبقهبندیشده) به افرادی که صلاحیت دسترسی به آن اطلاعات را ندارند.
برخلاف سایر اشکال رشتههای گردآوری اطلاعات ، جاسوسی معمولاً شامل دسترسی به مکانی است که اطلاعات در آنجا ذخیره شده است، یا دسترسی به افرادی که اطلاعات را میدانند و از طریق نوعی حیله آن را فاش میکنند. استثنائاتی در مورد ملاقاتهای حضوری وجود دارد، مانند گزارش اوسلو یا اصرار رابرت هانسن بر عدم ملاقات با افرادی که اطلاعات او را میخریدند.
ایالات متحده جاسوسی علیه خود را اینگونه تعریف میکند: «عملِ بهدست آوردن، تحویل، انتقال، برقراری ارتباط یا دریافت اطلاعات مربوط به دفاع ملی با قصد یا دلیلی برای باور به اینکه اطلاعات ممکن است برای آسیب رساندن به ایالات متحده یا به نفع هر کشور خارجی استفاده شود». فرهنگ حقوقی بلک (۱۹۹۰) جاسوسی را اینگونه تعریف میکند: «...گردآوری، انتقال یا از دست دادن... اطلاعات مربوط به دفاع ملی ». جاسوسی نقض قوانین ایالات متحده و ماده ۱۰۶آ از قانون یکسان عدالت نظامی است.[۱۰] ایالات متحده مانند اکثر کشورها، جاسوسی علیه کشورهای دیگر را تحت کنترل سرویس مخفی ملی انجام میدهد. فعالیتهای جاسوسی بریتانیا توسط سرویس اطلاعات مخفی کنترل میشود.
فناوری و تکنیکها
الگو:ببینید
- هدایت مأمور
- اهرم بیوگرافیک
- وسیله پنهانسازی
- مأمور مخفی
- ابزار شنود مخفی
- کات-اوت
- جاسوسی سایبری
- صندوق پستی مرده (دد دراپ)
- عملیات پرچم دروغین
- سازمان پوششی
- گیتکراشینگ
- اطلاعات انسانی (HUMINT)
- تله عسل (سکسپوناژ)
- جعل هویت
- شیاد
- بازجویی
- پوشش غیررسمی (NOC)
- پیامرسانی از ایستگاه اعداد
- پوشش رسمی
- اطلاعات منابع آشکار (OSINT)
- لینک صوتی یکطرفه
- خرابکاری
- خانه امن
- حمله کانال جانبی
- اطلاعات سیگنال (SIGINT)
- کشتی جاسوسی
- پنهاننگاری
- نظارت
- هواپیمای شناسایی
- بالون شناسایی
نگارخانه
شناور انگلیسی به غنیمت گرفته شده توسط نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران به اتهام جاسوسی
الی کوهن جاسوس اسرائیل در معاونت وزیر دفاع سوریه
جستارهای وابسته
منابع
- ↑ "Language of Espionage". International Spy Museum (به انگلیسی). Retrieved 2025-05-21.
- ↑ Fischbacher-Smith, D., 2011. "The enemy has passed through the gate: Insider threats, the dark triad, and the challenges around security". Journal of Organizational Effectiveness: People and Performance, 2(2), pp. 134–156.
- ↑ Ñaco del Hoyo, Toni (November 2014). "Roman and Pontic Intelligence Strategies: Politics and War in the Time of Mithradates VI". War in History. 21 (4): 401–421. doi:10.1177/0968344513505528. JSTOR 26098615. S2CID 220652440.
- ↑ Andrew, Christopher (28 June 2018). The Secret World: A History of Intelligence. Penguin Books Limited. ISBN 9780241305225.
- ↑ Ulfkotte, Udo (1997). Verschlusssache BND (به آلمانی) (2 ed.). Munich: Koehler & Amelang. p. 38. ISBN 9783733802141. Retrieved 6 January 2023.
Ein neuer Typ des Spions War Daniel Defoe (1650–1731), der Autor des weltبرهورمته Romans "Robinson Crusoe" ... Zudem verfaßte Defoe eine Theorie der Spionage, in der er der Regierung die Spitzelmethoden des Polizeistaates empfahl.
- ↑ Allen, Thomas. "Intelligence in the Civil War" (PDF). Intelligence Resource Program, Central Intelligence Agency. Retrieved September 3, 2021.
- ↑ Arrillaga, Pauline. "China's spying seeks secret US info." بایگانیشده در مه ۱۹, ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine AP, 7 May 2011.
- ↑ Suvorov, Victor (1987). Inside the Aquarium. Berkley. ISBN 978-0-425-09474-7.
- ↑ "Espionage Facts". International Spy Museum (به انگلیسی). Retrieved 2025-12-03.
- ↑ US Department of Defense (2007-07-12). "Joint Publication 1-02 Department of Defense Dictionary of Military and Associated Terms" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2009-11-08. Retrieved 2007-10-01.
و این بازی جاسوس که در بین مردم محبوب شده به نوعی همین تعریفی است که گفته شد.